Nauki Społeczno-Humanistyczne Соціально-Гуманітарні Науки Social and Human Sciences

 

Galaktionova, Iryna, 2014. PHENOMEN OF EUROMAIDAN IN THE CONTEXT OF POLITICAL PROCESSES IN SOCIETY OF UKRAINE. Social and Human Sciences. Polish-Ukrainian scientific journal, 03 (03), pp. 23-44.




 

Fenomen Euromajdanu w kontekście procesów politycznych

w społeczeństwie Ukrainy

 

УДК 323.226::329.73(477)

 

Galaktionova, Iryna,

Doktor nauk politycznych,

Uniwersytet „Ukraina” (Ukraina, Kijów)

Docent w zakładzie nauk społeczno-politycznych,

globalistyki i komunikacji społecznych,

e-mail: igala_00@yahoo.com

 

STRESZCZENIE

Artykuł przedstawia analizę zjawiska Euromajdanu jako przejawu procesów politycznych (kryzysu, konfliktu, protestu, rewolucji, wojny domowej) oraz nieposłuszeństwa obywatelskiego. Celem artykułu jest wyznaczenie charakteru fenomenu Euromajdanu odnosząc się do definicji różnych procesów politycznych i zjawisk społecznych.

Przeprowadzona analiza doprowadziła do następujących wniosków. Euromajdan z pewnością można określić jako nieposłuszeństwo obywatelskie. Wydarzenia opisywanego okresu odpowiadają pojęciu protestu politycznego. Według większości kryteriów Euromajdan może być rozpatrywany jako przykład konfliktu politycznego. Wydarzenia na Ukrainie od listopada 2013 roku można scharakteryzować jak długotrwały głęboki kryzys polityczny. Chociaż są opinie, że ruch Euromajdanu nabrał cech rewolucji i miała miejsce sytuacja rewolucyjna, za prawdziwą rewolucję uważać go jednak nie można. Określenie „Rewolucja godności” bardziej pasuje do scharakteryzowania zmian w świadomości społecznej Ukraińców. W lutym 2014 roku, na Ukrainie nie chodziło o wojnę domową ale istniały przesłanki jej wybuchu.

Wyniki pracy posłużą lepszemu rozumieniu istoty zjawiska Euromajdanu oraz mogą być wykorzystane do przeprowadzenia badań porównawczych, na przykład majdanu wzorca 2004 roku i majdanu o dziesięć lat później, Euromajdanu ukraińskiego i podobnych akcji w innych państwach w trakcie ostatnich lat.

Słowa kluczowe: process polityczny, nieposłuszeństwo obywatelskie, protest polityczny, konflikt polityczny, kryzys polityczny, rewolucja, wojna domowa, Ukraina.

 

 

Phenomenon of Euromaidan in the context of

political processes in society of Ukraine

 

Galaktionova, Iryna,

Ph.D. in Political Science,

University „Ukraine” (Ukraine, Kyiv),

Docent of department of social and political sciences,

globalistics and social communications,

e-mail: igala_00@yahoo.com

 

SUMMARY

The article presents an analysis of Euromaidan as display of political processes (political crisis, conflict, protest, revolution, and civil war) and civic disobedience. The purpose of this paper is an analyzing of character of the “Euromaidan” phenomenon in accordance with definitions of different political processes and social phenomena.

Conducted analysis has led to conclusions. The events of the described period correspond to the concept of political protest. According to most criteria Euromaidan can be considered as an example of political conflict. Events in Ukraine from November, 2013 it is possible to describe as long and deep political crisis. Though there are opinions that movement of Euromaidan has some features of revolution and revolutionary situation took place, we cannot say it was the real revolution. Determination “Revolution of dignity” more befits for describing the changes in public consciousness of Ukrainians. In February, 2014 Ukraine was not in the situation civil war yet but there were pre-conditions of its explosion.

Results will serve to the best understanding of Euromaidan phenomenon and also can be used for the comparative researches, for example for comparing of the maidan 2004 to maidan ten years later, Euromaidan in Ukraine and similar actions in the other states during the last years.

Key words: political process, civic disobedience, political protest, political conflict, political crisis, revolution, civil war, Ukraine.

 

Euromajdan powstał jak pokojowa, długotrwała akcja masowego protestu w celu utrzymania kursu na eurointegrację Ukrainy, zachowania i umocnienia jej niepodległości i skierowywania na drogę demokratycznego państwa prawa. On jest potwierdzeniem suwerenności narodu ukraińskiego, jego konsolidacji przez współdziałanie obywateli na majdanie, przez solidarność w przeciwstawianiu się władzy, oraz naleganie na konieczności dokonania transformacji życia społeczno-politycznego. Majdan potwierdza, że niepodległość Ukrainy jako państwa, opiera się na wolności narodu i nie może być traktowana przez przywódców państwa jako powód dla osiągnięcia swych celów prywatnych. Na tym polega misja narodowotwórcza tego zjawiska.

Od początku wydarzeń w Kijowie w listopadzie 2013 roku społeczność zastanawia się nad tym, czym one właśnie były. Opinie o zjawisku, które z pierwszych dni otrzymało nazwę „Euromajdan”, zmieniały się odpowiednio do zmiany charakteru wydarzeń. Najpierw nazywano je pokojowym protestem, a pod koniec lutego mówiono już o rewolucji, i nie była to rewolucja w cudzysłowie, jak piszą na przykład o rewolucji pomarańczowej, a rewolucja rzeczywista (która zresztą też otrzymała swoją nazwę Rewolucji godności).

Ostatnio pojawiło się wiele głosów traktujących wydarzenia Euromajdanu – jako jako świadectwo przebudzenia społeczeństwa obywatelskiego, jako akcję nieposłuszeństwa obywatelskiego, jako ruch protestacyjny, kryzys polityczny, konflikt polityczny albo socjalny, powstanie ludowe, nielegalne obalenie władzy w państwie, przemiany politycznego reżimu, transformację systemu politycznego, rewolucję itp. Dlatego, naszym zdaniem, istotne jest zrozumieć istotę wydarzeń, które w społeczeństwie i w mediach noszą nazwę Euromajdanu, żeby uniknąć pomieszania podstawowych pojęć. Konieczność podobnej analizy jest podyktowana przykładami wypowiedzi, w których obywatele, dziennikarze, użytkownicy Internetu i nawet politycy dosyć często używają pojęcia z zakresu politologii i socjologii, nie rozumiejąc do końca o co chodzi, co z kolei rodzi stereotypy, sieje wrogość і brak zaufania w społeczeństwie i nawet w wspólnocie międzynarodowej.

Celem artykułu jest wyznaczenie charakteru fenomenu Euromajdanu odpowiednio do definicji różnych procesów politycznych i zjawisk społecznych, żeby ustalić czym były te wydarzenia, a czym na pewno nie były.

W pracy zostały wykorzystane opracowania ukraińskich badaczy, literatura polskich autorów, gdzie analizują się rozpatrywane procesy polityczne, a także współczesne publikacji i komentarze naukowców dotyczące wydarzeń na Ukrainie w okresie od 21 listopada 2013 roku (dzień rozpoczęcia Euromajdanu) do 22 lutego 2014 roku (dzień oficjalnej zmiany władzy politycznej w państwie ukraińskim).

Ponieważ jest oczywista różnica między pokojowymi protestami w listopadzie 2013 – lutym 2014 roku a zbrojnymi starciami, terrorystycznymi aktami, wojskową agresją i operacjami specjalnymi innego państwa na terytorium Ukrainy od marca tego roku, autorka nie uważa za celowe koncentrować się na rozpatrywaniu tych zjawisk w tekście danego artykułu. Na tym polega perspektywa późniejszych badań, zarówno jak w analizie rozwoju wydarzeń i procesów w społeczeństwie Ukrainy i Autonomicznej Republiki Krym (to terytorium zostawia za sobą tę nazwę zgodnie z prawem ukraińskim) po 22 lutym i 16 marca 2014 roku.

Euromajdan jako proces polityczny

Zanim zaczniemy analizować zjawisko Euromajdanu w kontekście procesu politycznego spójrzmy na definicję jednej z podstawowych kategorii politologicznych: „proces polityczny – jeden z procesów społecznych, przebieg pozostających między sobą w związku przyczynowo-skutkowym faktów, zachowań i zdarzeń, które powodują zmianę zakłócającą lub przewracającą równowagę systemu politycznego...” (Antoszewski 1996); „jako rodzaj stosunków politycznych na poziomach społeczeństwa w całości, wielkich grup społecznych, procesów instytucjonalnych oraz jednostkowo-grupowych, proces polityczny stanowi czynnik dynamizacji polityki, ciągłej zmiany przewodzenia, wspólnoty, solidarności, konfliktu i walki bądź porozumienia” (Leksykon politologiczny 1999: 345). Najczęściej w mediach oraz opiniach ekspertów procesy odbywające na Ukrainie w rozpatrywanym okresie od listopada 2013 – lutego 2014, nazywane były protestem politycznym, zamieszkami, konfliktem politycznym, rewolucją oraz wojną domową (chociaż o wojnie domowej mówiło się rzadziej i ostrożnie w lutym, jednak już od marca 2014 roku w trakcie wydarzeń na półwyspie Krymskim i na terenach wschodnich kraju, takie wypowiedzi bardziej pasowały do określenia sytuacji).

Euromajdan jako wyraz nieposłuszeństwa obywatelskiego. Najpierw ustalimy czym jest nieposłuszeństwo obywatelskie w ujęciu politologów – „oznacza ono przeciwstawienie się obywateli instytucjom władzy politycznej, które podejmują decyzje niezgodnie z prawem bądź wartościami społecznymi i w rezultacie o negatywnych konsekwencjach dla poszczególnych grup bądź całego społeczeństwa. Jest to „rozmyślne naruszenie prawa dla jakiegoś istotnego celu społecznego”, włącznie z zastosowaniem przemocy wobec niesprawiedliwej i dyktatorskiej władzy (H. Zinn, Disobedience and Democracy, 1968)” (Leksykon politologiczny 1999: 264-265). Inni autorzy jednak nie dopuszczają wykorzystania przemocy w ramach nieposłuszeństwa obywatelskiego: „... nieposłuszeństwo obywatelskie to sprzeczne z obowiązującym prawem, aczkolwiek wykluczające przemoc, działania publiczne zmierzające do zmiany niesprawiedliwych przepisów prawa i związanych z nimi działań instytucji władzy. W takich sytuacjach obywatele mogą podjąć jawne działania w celu poprawy stanu rzeczy przez odmowę wykonania pewnych decyzji podmiotów władzy wraz ze złamaniem prawa. Podstawowy sens nieposłuszeństwa obywatelskiego polega na doprowadzeniu – bez zastosowania przemocy – do zmian znoszących przyczyny i przejawy niesprawiedliwości” (Leksykon politologiczny 1999: 264-265).

            Przypomnijmy sobie, że aktywność ludzi na majdanie od początku miała charakter wyłącznie pokojowego protestu. Nawet po nocy 30 listopada / 1 grudnia (1) oraz 10-11 grudnia 2013 roku, kiedy dokonano pacyfikacji i próby pacyfikacji majdanu, protestujący nie zastosowywali przemoc wobec milicjantów i „Berkuta” (specjalne oddziały milicji). Do starć z poszkodowanymi z obu stron doszło dopiero w styczniu, kiedy od 19 stycznia wydarzenia z majdanu przemieściły się na ulicę Hruszewskiego (niedaleko od budynku Gabinetu Ministrów i Rady Najwyższej Ukrainy) i gdzie 22 stycznia pojawiły się pierwsze ofiary śmiertelne po stronie protestujących. Tak czy inaczej, dopuszczalność zastosowania przemocy w trakcie akcji nieposłuszeństwa obywatelskiego jest kwestią dyskusyjną w kołach obywateli, polityków, prawników i politologów, więc skupimy się na rozpatrywaniu działalności protestujących na Ukrainie, która może być potraktowana jako nieposłuszeństwo obywatelskie:

- pokojowe akcje protestu w stolicy i w wielkich miastach Ukrainy (akcje odbywały się bez zezwolenia władz, ale nawet gdyby organizatorzy zwrócili się po zezwolenia, oczywiście nie dostaliby go);

- marsze i demonstracje pod budynkami rządu i parlamentu Ukrainy;

- blokowanie budowli administracyjnych w centrum Kijowa oraz w innych miastach;

- blokowanie miejsc dyslokacji funkcjonariuszy (baza wojsk MSW, baza wojskowych w Wasylkowie w 20 km pod Kijowem);

- pikietowanie rezydencji W. Janukowycza w Międzygórzu oraz blokowanie drogi w kierunku rezydencji (8 grudnia 2013 r.);

- strajki studentów (Akademia Kijowsko-Mohylańska, Uniwersytet Politechniczny w Kijowie, Uniwersytet im. Tarasa Szewczenki, Lwowski Uniwersytet im. Iwana Franki, uczelnie Iwano-Frankowska) jako poparcie protestujących;

- masowe narodowe wiece na Majdanie Niepodległości w Kijowie (według różnych danych naliczały one od kilku dziesiątków tysięcy (22 grudnia 2013 r., 5 stycznia 2014 r.), setek tysięcy (15 grudnia 2013 r.) i miliona (8 grudnia 2013 r.) uczestników (2);

- liczne flash moby aktywistów skierowane przeciwko rządowi M. Azarowa i Prezydenta W. Janukowycza.

Celem tych akcji nieposłuszeństwa obywatelskiego było najpierw zwracanie uwagi władz na wymagania protestujących. Kiedy główne żądanie, podpisanie Umowy stowarzyszeniowej w Wilnie zostało zignorowane, protestujący zrobili jedyne co mogli w tej sytuacji – zrezygnowali z opuszczenia placu Niepodległości nie mając na razie konkretnie sformułowanych postulatów do władzy. Potem pojawiły się żądania dymisji rządu, dymisji ministra spraw wewnętrznych Jurija Zacharczenki (po pacyfikacji majdanu 30 listopada) i kierownika milicjantów Kijowa Wałerija Koriaka, amnestii aresztowanych i ściganych uczestników protestów, ukarania funkcjonariuszy i bojowców „Berkuta” podejrzanych o zastosowanie przemocy wobec protestujących, sprawiedliwego śledztwa w sprawie śmierci ofiar majdanu, no i ostatnia z wymóg dotyczyła dymisji Prezydenta państwa Wiktora Janukowycza. Innymi słowy widzimy, że protestujące osoby nie miały listy konkretnych żądań a nowe punkty dodawano odpowiednio do przebiegu wydarzeń. Ale głównym celem takich akcji protestacyjnych zawsze jest jedno – przyciągnięcie uwagi władzy i społeczeństwa do pewnego problemu w pokojowy sposób.

Jeśli postawić sobie za cel znalezienie, jak z punktu widzenia ukraińskiego prawa określa się pojęcie nieposłuszeństwa obywatelskiego, to zobaczymy, że takiego pojęcia po prostu nie istnieje. Jeżeli sięgniemy do tekstu Konstytucji Ukrainy, też nie znajdziemy tam nic o nieposłuszeństwie, ale są trzy artykuły, które dotyczą prawa obywatela do protestu:

Art. 39. „Obywatele mają prawo do zgromadzeń pokojowych bez broni, i do zebrań, mityngów, pochodów oraz demonstracji, o przeprowadzeniu których zawiadamia się zawczasu organy władzy wykonawczej lub organy samorządu lokalnego. Ograniczenia w realizacji tego prawa można ustanowić sądownie, zgodnie z prawem, i tylko w interesie bezpieczeństwa narodowego i porządku społecznego...

Art. 44. Pracownicy mają prawo do strajku w celu obrony swoich interesów ekonomicznych i socjalnych. Tryb realizacji prawa do strajku określa ustawa, biorąc pod uwagę konieczność zapewnienia bezpieczeństwa narodowego, ochrony zdrowia, praw i wolności innych ludzi. (...) Zakaz strajku jest dopuszczalny tylko na podstawie ustawy.

Art. 55. (…) Każdy ma prawo bronić swoich praw i wolności przed zamachem na nie, wszelkimi środkami nie zakazanymi przez prawo” (Конституція України 1996). Widzimy, że wszędzie, gdzie mowa jest o formach protestu obywateli, są odniesienia do ustaw i środków prawnych.

W tym kontekście powstaje również inne pytanie: gdzie jest granica zastosowania nieposłuszeństwa obywatelskiego? Co będzie, gdy nieposłuszeństwo nabierze charakteru masowych zamieszek i szacunek do demokratycznych procedur zostanie nadwyrężony, a społeczeństwo będzie stało na progu anarchii? Takie pytanie pojawia się w związku z tym, że akcje nieposłuszeństwa obywatelskiego mogą być zwiastunami ruchu totalnego oporu reżimowi i przerodzić się w oparte na przemocy formy walki z nim (co właśnie wydarzyło się na Ukrainie). Ogólnie przyjęto uważać, że w warunkach dyktatury i / albo reżimu okupacyjnego nieposłuszeństwo jest usprawiedliwione moralnie. Jednak jeśli ono ma miejsce w systemie, który poważa i broni prawa obywateli, wtedy to jest pytanie sprzeczne. Niestety, nie zawsze takie akcje kończą się pokojowym rozwiązaniem. Tak czy inaczej, istota nieposłuszeństwa obywatelskiego polega na konflikcie, jaki powstaje wskutek poważnych przeciwieństw między moralnością a prawem. „Akt nieposłuszeństwa to przede wszystkim akt moralnego oburzenia, który przewyższa swoją mocą sprawczą byt polityczny – państwo”. (Żyro 2012: 82)

W kontekście nieposłuszeństwa obywatelskiego trzeba przypomnieć tak zwane „rewolucje kolorowe”. Metody nieposłuszeństwa obywatelskiego były wykorzystywane przez organizatorów tych rewolucji w państwach postradzieckich, gdzie doprowadzało to czasem do zmiany rządów. Prawdopodobnie Ukraińcy, którzy popierali Euromajdan, upatrywali w swoich działaniach podstawy do kolejnej pokojowej (kolorowej) rewolucji, lecz stało się inaczej, ponieważ reżim W. Janukowycza nie jest reżimem Łeonida Kuczmy, więc paralele z rokiem 2004 nie są słuszne, im bardziej nie warto było liczyć na ustępstwa ze strony władzy.

Tu kluczową jest idea suwerenności narodowej i pojęcie obywatelskiej cnoty Jeana-Jacquesa Rousseau, odpowiednio do jakiej naród, który świadomie wyszedł na ulice, przeciwstawia się masie, która jest manipulowana przez władzę. Akcent położony na priorytecie prawa moralnego nad konkretnym prawem państwa, co usprawiedliwia odpór łamaniu praw człowieka i obywatela. Właśnie dlatego tak zwane Antymajdany w Kijowie, Doniecku, Charkowie, Ługańsku należy rozpatrywać jak manipulowanie świadomością zwolenników władzy, i właśnie dlatego one były skazane na niepowodzenie i nie cieszyły się popularnością wśród ludności. Jak można porównywać jednostkę, która przyszła na plac by potrzymać flagę partii politycznej za wynagrodzenie 150-250 hrywien dziennie (blisko 20-30 dolarów amerykańskich) i osobę, która przychodzi codziennie po pracy na nocną wartę na majdan i przy tym jeszcze ofiaruje swoje pieniądze na skromne potrzeby protestujących?

Dojrzałe społeczeństwo obywatelskie trudno sobie wyobrazić bez adekwatnego postrzegania takiego zjawiska jak nieposłuszeństwo obywatelskie. Akcje nieposłuszeństwa rzucają wezwanie wartościom, ustawom i polityce państwa. Sposób, w jaki władza reaguje na takie wezwania, właśnie i jest charakterystyką społeczeństwa obywatelskiego. Nieposłuszeństwo obywatelskie jest wskaźnikiem możliwości pluralizmu w społeczeństwie. Akcje nieposłuszeństwa sprzyjają wcieleniu w procesach politycznych wymogów moralności, zmniejszeniu utajonego współdziałania graczy politycznych w trakcie podejmowania ważnych decyzji publicznych. Nieposłuszeństwo obywatelskie staje się uprzedzeniem elicie politycznej w tych przypadkach, kiedy jej polityka zagraża interesom większości obywateli.

Logicznym wynikiem akcji nieposłuszeństwa obywatelskiego będzie sytuacja, kiedy państwo i prawo pójdą na ustępstwa sprawiedliwym wymogom, jeśli za nimi stoją ludzie, którzy świadomie nalegają na jej wykonaniu. Sens demokracji polega na tym, że mężowie stanu służą narodowi, a nie na odwrót. Czyli zjawisko nieposłuszeństwa obywatelskiego ma całkiem pozytywne znaczenie dla rozwoju i stabilności politycznego systemu, oczywiście pod warunkiem jeśli nie wykorzystuje przedstawicieli politycznych sił jako narzędzi do manipulowania świadomością obywateli i jeśli akcje nie nabywają charakteru masowego bezprawia, co bezpośrednio zagraża bezpieczeństwu innych obywateli i całości państwa.

Widzimy, że wydarzenia Euromajdanu można z pewnością określić jako przejaw nieposłuszeństwa obywatelskiego. Niestety doszło do zastosowania przemocy i ofiar śmiertelnych z obu stron, ale gdyby władzom (najpierw rządowi i Prezydentowi) wystarczyło mądrości i dojrzałości demokratycznej w konkretnym momencie by wziąć na siebie odpowiedzialność za pacyfikacje pokojowych akcji protestu, a później zrezygnować ze swoich stanowisk i ogłosić wybory przedterminowe (jeszcze w końcu grudnia 2013 na początku stycznia 2014 roku), tych dramatycznych wydarzeń dało by się uniknąć.

Protest polityczny. Zaczniemy od rozpatrywania Euromajdanu w kontekście procesów politycznych od protestu politycznego. Protest polityczny – „przeciwstawienie się określonym działaniom podjętym w sferze rywalizacyjnych stosunków politycznych, które postrzegane są z różnych względów (na przykład formalnych, politycznych, moralnych, zasad współżycia) jako niesłuszne. Protest polityczny może przybierać różnie formy, poczynając od działań lub zachowań symbolicznych, wyrażających stan ducha obywatela, a kończąc na „kwalifikowanych”, zorganizowanych formach takich, jak na przykład strajki czy manifestacje. W proteście politycznym mogą znaleźć wyraz antysystemowe, dysfunkcjonalne postawy obywateli czy organizacji politycznych wobec istniejącego systemu politycznego, ale może być on również w systemach demokratycznych formą wyrażania niezadowolenia społecznego lub „przekazania” rządzącym informacji o istnieniu alternatywnej propozycji co do rozstrzygnięcia konkretnej kwestii politycznej. Z reguły „prosystemowy” protest polityczny pojawia się wówczas, gdy zostały wyczerpane konwencjonalne, instytucjonalne kanały służące osiągnięciu porozumieniu pomiędzy rządzącymi a rządzonymi” (Leksykon politologiczny 1999: 352-353).

Widzimy, że wydarzenia listopada i grudnia 2013 roku odpowiadają pojęciu protestu politycznego. Od początku to na prawdę był protest z zastosowaniem zupełnie pokojowych środków wyrażania swego niezadowolenia przez ludzi. Od początku protest był symboliczny – wspólne śpiewanie hymnu na majdanie, improwizowane koncerty wystąpienia działaczy publicznych, wykrzykiwanie pokojowych haseł na kształt „Ukraina i Europa razem”, „Unia Europejska – Tak, Unia Celna – Nie!”, „Prezydencie, podpisz Umowę!”, „Europa zaczyna się od ciebie” itp. Kiedy stało się zrozumiałe, że władza nie reaguje na hasła i masowe niezadowolenie ludzi, protest nabrał kształtu zorganizowanych form – powstało zorganizowane miasteczko namiotowe, uczestnicy protestu przybywali z całego kraju, ogłaszali strajki w niektórych miastach, na uczelniach, blokowali budynki administracji lokalnych, organizowali manifestacje w innych miastach kraju. Jeżeli najpierw protest miał charakter negujący politykę zagraniczną władzy państwa, to później przekształcił się w protest przeciwko istniejącemu reżimowi politycznemu, czyli przeciwko rządzeniu „rodziny” (klanu Janukowyczów), totalnej korupcji w instytucjach władzy państwowej, kolejnych kłamstw ze strony rządu i Prezydenta, niesprawiedliwemu podziałowi pieniędzy z budżetu państwowego między regionami. Definicja mówi, że protest polityczny pojawia się, gdy zostały wyczerpane inne metody porozumienia, ale w przypadku Ukrainy żadnych prób porozumienia nie było podjęto (chociaż warto tu wspomnieć o tak zwanym „podatkowym majdanie” w listopadzie 2010, który teraz nazywano zwiastunem Euromajdanu (3). Ludzie po prostu czekali, i w pewnym momencie, kiedy oczekiwania sięgnęły punktu kulminacyjny, czyli się nie sprawdziły, wybuchnął protest, a dalej proces przybierał na siłę jak lawina, która nie może się zatrzymać. Więc możemy dość do wniosku, że proces polityczny na Ukrainie w okresie od końca listopada 2013 do końca stycznia 2014 roku można określić jako protest polityczny.

Konflikt polityczny. Dalej skupimy się na konflikcie politycznym, o czym też dużo mówiło się i pisało się w media ukraińskich i zagranicznych. Czym jest według teorii konflikt polityczny? „Walka dwóch lub więcej podmiotów posiadających wzajemnie sprzeczne interesy i zamierzających do osiągnięcia pozytywnie wartościowanych dóbr materialnych i niematerialnych przez zdobycie i sprawowanie władzy – przy jednoczesnym ograniczeniu możliwości działania, zneutralizowaniu bądź zniszczeniu przeciwnika. Konflikt powstaje wtedy, gdy podmioty uświadomią sobie przyczyny ograniczeń w realizacji ich interesów i podejmą działania skierowane na likwidację tych przeszkód. Źródłem konfliktu jest zróżnicowanie: a) partycypacji w sprawowaniu władzy i wpływie politycznym ... c) społecznego statusu poszczególnych podmiotów, d) poziomu realizacji systemów wartości ideowych, politycznych, etycznych itd.” (Leksykon politologiczny 1999: 175-176).

W przypadku Euromajdanu mamy takie podmioty: 1) władza w postaci Prezydenta, rządu, Partii Regionów, większości parlamentarskiej z przewagą frakcji znów Partii Regionów i Komunistycznej Partii Ukrainy, władze lokalne z reguły lojalne wobec Prezydenta i jego partii; 2) aktywiści Euromajdanu oraz przeciętne uczestnicy protestów jako przedstawiciele tej części narodu Ukrainy, niezgodnej z polityką Prezydenta i rządu; 3) opozycja polityczna i jej przedstawiciele w postaciach Arsenija Jaceniuka (partia Batkiwszczyna), Olega Tiagnyboka (Ogólnoukraińskie Zjednoczenie Swoboda) i Witalija Kliczka (partia Udar); 4) dziennikarzy i przedstawiciele różnych organizacji społecznych i politycznych popierające aktywność Euromajdanu. Jak prawie w każdym konflikcie te podmioty walczyły o swoje interesy i wartości – podmiot 1) chciał dalszego sprawowania władzy i realizacji interesów biznesowych i politycznych w dotychczasowym kierunku sojuszu z Rosją i Unią Celną, wzmacniania swoich pozycji na politycznej arenie Ukrainy; podmioty 2) i 4), które właśnie wystąpiły z inicjatywą Euromajdanu, walczyły o swoje prawa obywatelskie i nie chciały dopuścić kursu polityki zagranicznej w kierunku jakiegokolwiek sojuszu z Rosją, ponieważ orientowały się od pewnego czasu na wartości europejskie i oczekiwały na dawno obiecany przez nie jeden rząd i nie jednego Prezydenta kurs Ukrainy na politykę eurointegracji; podmiot 3) występował po stronie narodu i chciał powiększania swego wpływu w polityce Ukrainy, osłabnięcia w polityce i społeczeństwie podmiotu 1), podwyższenia swego autorytetu wśród narodu mając na celu przyszłą prezydencką kompanię w 2015 roku, dla czego chciał wykorzystać wsparcie przywódców europejskich. Sprzeczność interesów wymienionych podmiotów uzasadnia ten fakt, że one po prostu przeszkadzały jeden drugiemu w ich realizacji.

Co do źródeł konfliktu, tu można dostrzec wszystkie trzy typy zróżnicowania: a) podmioty 2, 3, 4) poczuły się bezsilne w zakresie partycypacji w sprawowaniu władzy i wpływie politycznym – podmiot 1) po prostu nie liczył się z nimi biorąc pod uwagę swoje zasoby materialne i polityczne; c) społeczny status oligarchów z partii władzy, przeciętnych deputowanych z opozycji i prostych ludzi oczywiście jest nie do porównywania; d) systemy wartości tych podmiotów są zbyt różnie, żeby mieć w ogóle coś wspólnego.

Rozróżnia się następujące fazy konfliktu politycznego (Leksykon politologiczny 1999: 175-176):

a) „inicjację konfliktu, obejmująca pojawienie się sprzeczności i frustracji społecznych, powodujących uświadomioną tendencję do zmiany niekorzystnych warunków funkcjonowania podmiotów” – w przypadku Euromajdanu taka faza zaczęła się od dnia ogłoszenia zawieszenia przez Ukrainę procesu podpisania Umowy Stowarzyszeniowej z UE (21 listopada 2013 r.) i trwała do 1 grudnia 2013 r., czyli do pierwszego wypadku zastosowania przemocy przez władzę wobec narodu;

b) „realną walkę pomiędzy podmiotami, charakteryzująca się zmiennym poziomem jej natężenia i gwałtowności” – od 1 grudnia 2013 roku do 19 lutego 2014 roku, kiedy dyplomaci z państw europejskich udali się do Kijowa i zaczęli prowadzić rozmowy z władzą ukraińską o rozwiązaniu sytuacji kryzysowej, dzięki czemu udało się zawrzeć rozejm;

c) „próby rozwiązania konfliktu przez ostateczne usunięcie jego przyczyn i zawarcie porozumienia co do reguł podziału spornych dóbr” – od 19 lutego do podpisania 21 lutego 2014 roku porozumienia przez Janukowycza i Radę Społeczną Majdanu przy mediacji unijnych wysłanników, które przewidywało ograniczenie praw prezydenta do tych z Konstytucji z 2004 roku, stworzenie nowego rządu w ciągu 10 dni i wcześniejsze wybory prezydenckie które miałyby się odbyć do grudnia 2014. Nie było tak prosto z usunięciem przyczyn konfliktu, ponieważ tylko całkowita zmiana władzy i elity rządzącej mogła usunąć je, do czego w skutku i doszło prawie we wszystkich instytucjach władzy państwowej.

Każdy konflikt polityczny ma swoją dynamikę, która z kolei jest wyznacza przez kryteria natężenia (poziomy emocjonalnego pobudzenia i zaangażowania skonfliktowanych stron, czemu towarzyszy zróżnicowana gotowość uczestników walki do poświęceń i wyrzeczeń) i gwałtowności (poziom radykalizmu wrogich stron konfliktu, dążących do własnego zwycięstwa) (Leksykon politologiczny 1999: 175-176). Ralf Darendorf sądzi, że przy tych kryteria możliwa jest eskalacja używanych metod i środków działania – od prób porozumienia do otwartej walki militarnej (Darendorf 1969). Opisywany konflikt na Ukrainie charakteryzował się wysokim pobudzeniem emocjonalnym stron i gwałtownością działań. Nie brakowało tu napięcia, gwałtownych ataków z boku obu stron, gotowości protestujących do walki permanentnej i nawet partyzantki, uparcia władzy i niechęci owocnych negocjacji i ustępstw oraz radykalizmu z obu stron. Widoczna również eskalacja konfliktu, szczególnie w okresie od 19 stycznia do 21 lutego 2013 roku odpowiednio do tezy R. Darendorfa ten okres charakteryzuje się walką militarną i nielicznymi, nieskutecznymi próbami porozumienia stron.

Jak mówi teoria, konflikt polityczny spełnia rolę czynnika dynamizującego system polityczny i jego otoczenie, może prowadzić do ich modernizacji, regresu, zmiany ewolucyjnej lub rewolucyjnej. W przypadku opisanego konfliktu na Ukrainie ta teza znalazła swoje potwierdzenie – usunięcie ze stanowiska Prezydenta Wiktora Janukowycza i transformacja władzy państwowej została dokonana w skutek przemian o charakterze prawie rewolucyjnym (przynajmniej Ukraina niepodległa nie miała takich przykładów zmiany rządów i prezydentów), czego nie udało się zrobić w ciągu realizacji procedury demokratycznych legalnych wyborów. Można stwierdzić, że według większości kryteria Euromajdan może być rozpatrywany jako przykład konfliktu politycznego.

Kryzys polityczny. Kolejna nazwa, z którą możemy się spotkać w trakcie badania zjawiska Euromajdanu, to kryzys polityczny, który można określić jak stan zaburzenia zwykłego funkcjonowania sytemu politycznego, co może wyjść ku polepszeniu albo pogorszeniu. W zestawieniu z konfliktem politycznym o kryzysie mówi się bezosobowo, bez wskazania podmiotów, które doprowadziły do tego stanu.

Marek Żmigrodzki dokonał typologizacji kryzysów politycznych, ich przyczyn i zjawisk im towarzyszących (Żmigrodzki 1996: 135-139). Według tej klasyfikacji wydarzenia ukraińskie można scharakteryzować jako:

- kryzys funkcjonalny (na przykład jeżeli system polityczny nie wyraża interesów różnych grup społecznych) – interesy wielu grup społecznych na Ukrainie były zaniedbane przez władze (drobnych przedsiębiorców, lekarzy i nauczycieli szczególnie na wsi, górników, osób niepełnosprawnych, rodzin mających dzieci z ciężkimi chorobami i wadami rozwojowymi, absolwentów uczelni, którzy nie mogą poradzić sobie z poszukiwaniem pracy odpowiednio do otrzymanego wykształcenia, wojskowych, mieszkańców małych zanikających miasteczek, mieszkańców Krymu i regionów Południowo-Wschodnich oraz innych), co doprowadziło do wzrostu pretensji systemy władzy państwowej;

- integracyjny (system nie integruje, a dezintegruje społeczeństwo, tworzy i pogłębia rozdźwięk między władzą a społeczeństwem, co powoduje gwałtowny rozwój ruchów antyrządowych) – dni i tygodnie milczenia ze strony władz podczas Euromajdanu, nieadekwatne do sytuacji działania ze strony funkcjonariuszy w Kijowie pogłębiały przepaść między władzą a społeczeństwem;

- masowy (w zmianach uczestniczą i są nimi zainteresowane wielkie grupy ludzi) – o masowości zjawiska Euromajdanu już mówiliśmy wyżej, nawet zagranicą na całym świecie odbywały się akcje poparcia rodaków na Ukrainie;

- socjalny (niezaspokojenie podstawowych potrzeb socjalnych, rosnące dysproporcje majątkowe) – o tym świadczy rozmiar minimalnej pensji (1211 hrywien albo około 100 Euro – stan na listopad 2013 roku) oraz emerytury i minimum na przeżycie (949 hrywien stanem na grudzień 2013 r.) i liczba ukraińskich milionerów, którzy w sposób oficjalny zadeklarowali swoje majątki w hrywnach w 2013 roku, – 3380 (Количество миллионеров в Украине увеличилось... 7 maja 2014), a jeżeli pomyśleć o niezadeklarowanych środkach ta liczba wygląda przerażająco – odpowiednio do analizy czasopisma Forbes, na Ukrainie jest blisko 30 tys. osób, z których ma aktywy na sumę powyżej 100 tys. dolarów amerykańskich. W badaniu powołującym się na ranking Forbes mówi się, że ogólny dochód 200 najbogatszych osób w USA składają w przybliżeniu 58,2 mld dolarów amerykańskich, podczas gdy w aktywach 100 najbogatszych Ukraińców on stanowi 54 mld dolarów amerykańskich (Количество миллионеров в Украине ежегодно... 19 lipca 2012);

- ideologiczny (narzucona z góry dominacja jednej ideologii nieakceptowanej przez społeczeństwo, rozpowszechnianie zakłamanej propagandy fałszującej obraz rzeczywistości) – grupy społeczne miały dość bezsensownego mówienia o stabilności jako zrealizowanej obietnicy prezydenckiej Wiktora Janukowycza (w rzeczywistości stabilność była tylko w stagnacją polityczną i gospodarczą kraju), i o „wyborze cywilizacyjnym” Ukrainy pomiędzy Europą a bracką i bliską Rosją, co tak naprawdę było tylko powodem, żeby wytargować u Moskwy kolejne kredyty miliardowe; najgorsze było to, że państwo ukraińskie przez lata swej niepodległości nie stworzyło wyraźnej strategii rozwoju – państwo bez punktu orientacyjnego w polityce zagranicznej jest skazane na kryzys systemowy;

- kryzys gabinetowy – wymuszone ustąpienie rządu, gdy 28 stycznia 2013 roku premier Mykoła Azarow podał się do dymisji chociaż nadal pełnił swoją funkcję do czasu powołania nowego rządu (w ujęciu społeczności ten rząd delegitymizował się po 30 listopada 2013 roku, czyli po nieukaraniu funkcjonariuszy i ministra do spraw wewnętrznych oskarżonych o zastosowanie przemocy wobec nieuzbrojonych śpiących protestujących w Kijowie);

- kryzys prawa – system prawa nie gwarantował sprawnego funkcjonowania państwa i społeczeństwa, prawo nie jest przestrzegane – warto wspomnieć chociażby słynne tzw. ustawy dyktatorskie przyjęte 16 stycznia 2014 roku i mające na celu ograniczenie wolności słowa i zgromadzeń, które przede wszystkim zaostrzały odpowiedzialność karną za udział w nielegalnych demonstracjach; albo ciągłe ściganie, nawet porwanie, przez służby specjalne aktywistów protestów, stosowanie tortur wobec oskarżonych o organizowaniu protestów;

- nasilenie się pozaparlamentarnych form działań, głównie protestu, w formie legalnych i nielegalnych (manifestacje, strajki, głodówki), na czym właśnie polegały opisywane wydarzenia Euromajdanu.

W dalszej części traktujemy o zjawiskach, które są skutkami opisanego wyżej kryzysu i nie wchodzą do zakresu naszych badań, ponieważ należą do okresu po 22 lutym 2014 roku, ale uważamy, że koniecznie trzeba je tutaj wymienić:

- zjawiska dotyczące struktury społecznej – rozpad państwa na wrogie zwalczające się grupy – „majdan-antymajdan”, „separatyści-federaliści-centraliści”, „colorady-prawoseki”, „proukraińscy-prorosyjscy”;

- zamieszki i starcia w miastach i regionach kraju połączone z rozbojami i niszczeniem mienia publicznego – takie zjawiska charakterystyczne dla wschodnich regionów kraju, gdzie władza państwowa już nie kontroluje sytuację i nie może gwarantować mieszkańcom bezpieczeństwo już nie mówiąc o realizacji praw obywatelskich;

- rewolty społeczne w formie działania uzbrojonych oddziałów – tak samo dotyczy wschodnich regionów państwa – Charkowskiego, Odeskiego, oraz Donieckiego i Ługańskiego, gdzie uzbrojone oddziały ogłosiły powstanie Donieckiej Republiki Narodowej;

- powstania przeciwko władzy mające swoje ośrodki kierownicze i oddziały zbrojne, cieszące się mniejszym lub większym społecznym poparciem – nie wszyscy z mieszkańców wymienionych regionów wschodnich potępiają nielegalną działalność powstańców, jest sporo takich, którzy uważają, że władza w Kijowie przez długi czas nie zwracała uwagi na ich potrzeby, lecz korzystała się z pieniędzy i resursów, dla tego teraz oni domagają się pewnego suwerennego statusu dla ich regionu i usprawiedliwiają nielegalną i nawet przestępczą działalność swych aktywistów;

- wojny domowe, w których bierze udział bezpośrednio lub pośrednio całe społeczeństwo podzielone na wrogie sobie obozy, dążące do fizycznego wyeliminowania przeciwnika – niestety do tego już doszło na przełomie kwietnia i maja na Wschodzie Ukrainy. Kwestia wojny domowej omawiana będzie w dalszej części pracy.

Wydarzenia na Ukrainie od listopada 2013 roku do dziś można scharakteryzować jak długotrwały głęboki kryzys polityczny z płynnymi granicami między poszczególnymi rodzajami kryzysów i towarzyszących im zjawisk.

Rewolucja. Przejdziemy do analizy rewolucji i miejsca tego procesu społecznego w rozpatrywanych wydarzeniach na Ukrainie. Przez samych Ukraińców i światowe media wydarzenia zapoczątkowane w listopadzie 2013 roku ogólnie nazywane są Euromajdanem. W mediach można spotkać również określenia „Eurorewolucja” i „Rewolucja Godności”, z kolei w mediach anglojęzycznych z określeniem „Ukraińska Wiosna”. Spróbujemy opisać ten proces przez wspólne cechy z różnych źródeł, chociaż ze względu na ilość i rozmaitość definicji nie jest to łatwe zadanie, tym bardziej, że każda rewolucja zostawiła w historii swój niepowtarzalny ślad. 

Wieźmy krótkie i proste wyjaśnienie Tomasza Żyro, czym jest rewolucja: „Rewolucja to najpełniejszy proces delegitymizacji systemu politycznego albo elity politycznej, wynikający z rozczarowania stanem porządku społecznego czy zbiorowej odmowy uznania panowania opartego na autorytecie” (Żyro 2012: 91). Łatwo można dostrzec, że wydarzenia Euromajdanu zupełnie odpowiadają tej definicji – wyżej został dokładnie opisany stan delegitymizacji władzy i rozczarowania społecznego, panujący na Ukrainie w listopadzie 2013 r. Ale popatrzymy na inne określenia.

Termin „rewolucja” może oznaczać: „1) gwałtowne przejęcie władzy przy użyciu przemocy pozaprawnej, które powoduje fundamentalne zmiany w instytucjach związanych ze sprawowaniem rządów; 2) każde obalenie rządu przez opozycję wewnętrzną, 3) radykalną zmianę w strukturze społecznej lub w innych ważnych cechach tej struktury, 4) działalność ruchu masowego, który stosując siłę łamie obowiązujące prawo i tworzy nowe, dostosowane do danego etapu rozwoju historycznego, 5) transformację systemu politycznego ... Wobec tego – rewolucja to gwałtowna pozaprawna zmiana ustroju państwa lub grupy rządzącej, powodująca liczne następstwa natury prawo instytucjonalnej. Jest to na ogół ruch masowy, który przy użyciu przemocy (lub groźby jej użycia) próbuje zrealizować program zmian społecznych i politycznych, przygotowany przez rewolucyjne przywództwo” (Leksykon politologiczny 1999: 327-328).

Według P. Pacewicza pojęcie rewolucji ma wieloznaczny charakter: „a) zmiana podmiotu sprawującego władzę, zmiany w systemach społecznych częściowe lub całkowite; b) zmiany o gwałtownym i jakościowym charakterze, czyli zrywające dotychczasowe kierunki i mechanizmy rozwoju społecznego przez c) naruszanie bądź niszczenie istniejącego porządku politycznego-prawnego (jako takie mają charakter nielegalny), przy czym d) zmiany inicjowane są przez dotychczas upośledzone grupy społeczne, które posługują się najczęściej metodami przemocy i których działania e) motywowane są poczuciem deprywacji i wrogością wobec istniejącego systemu, a zarazem wizją nowego ładu społecznego” (Pacewicz 1983).

Zestawimy te oznaki z ruchem Euromajdanu (wyżej ustaliliśmy, że możemy te wydarzenia określać jako ruch społeczny): gwałtownego przejęcia władzy i fundamentalnych zmian w instytucjach rządów nie było, tym bardziej przy użyciu przemocy; do obalenia rządu doszło przede wszystkim nie przez działania opozycji ukraińskiej, a faktycznie w skutku porozumienia między Wiktorem Janukowyczem, Radą Społeczną Majdanu; radykalna zmiana w strukturze społecznej nie odbyła się; działalność ruchu masowego była, łamania przez niego prawa (protesty bez zezwolenia władzy tu nie uwzględniamy) i tworzenia nowego – nie (przywrócenie tekstu Konstytucji Ukrainy sprzed 2004 roku też nie możny odnieść do tego punktu, ponieważ o niezbędności tego mówiono i pisano w ciągu wszystkich kilku lat po tej wątpliwej reformie konstytucyjnej); transformacji systemu politycznego nie było. Ruch Euromajdanu nie używał przemocy i nie groził jej użyciem, a tylko bronił się przed atakami funkcjonariuszy w zasadzie nie używając broni palnej i nie mając na celu realizacji jakiegokolwiek programu zmian, przygotowanego przez rewolucyjne przywództwo, bo takiego programu po prostu nie było, chociaż oznaki deprywacji i wrogości wobec istniejącego systemu, a raczej reżimu sprawowania władzy przez Wiktora Janukowycza i jego rząd, były.

Dalej teoria stwierdza, że rewolucję poprzedza sytuacja rewolucyjna, która może być określona jako „warunki kryzysu politycznego, ekonomicznego lub fiskalnego, gdzie w następstwie narasta w pewnych grupach społecznych silne uczucie niezadowolenie, pod adresem władz wysuwane są roszczenia, powstają niepokoje i konflikty społeczne. Silniejszych frustracji doświadczają na ogół awansujące klasy społeczne niż ludzie znajdujące w największej nędzy” (Mazurkiewicz 1996: 118). Ciekawie, że Euromajdan miał sytuację, którą można określić jak rewolucyjną (uczucie niezadowolenia, niepokoje i konflikty, delegitymizacja władzy w państwie, frustracje awansujących klas społecznych – klasy średniej, inteligencji, studentów), ale nie skorzystał z niej, żeby dokonać prawdziwej rewolucji albo powiedzmy inaczej – skorzystał z niej w swój sposób – względnie zgodnie z prawem dokonał zmiany władzy nie zmieniwszy systemu politycznego.

Według Samuela Huntingtona: „.... rewolucja to szybka, fundamentalna i gwałtowna zmiana dominujących wartości i mitów społeczeństwa, instytucji politycznych, struktury społecznej, przywództwa, a także działalności i polityki rządu. Rewolucję należy zatem odróżniać od insurekcji, rebelii, rewolt, zamachów i wojen o niepodległość” (Huntington 1968). Tu też dostrzegamy, że S. Huntington nie nazwałby Euromajdan rewolucją – zmiana przywództwa, działalności i polityki rządu była, zmiany struktury społecznej – nie było; instytucje polityczne otrzymały nowe kierownictwo i podporządkowanie nowej władze, ale z punktu widzenia prawa i procedur funkcjonowania dla nich nic się nie zmieniło; no i wreszcie jeżeli mówić o dominujących wartościach i mitach w społeczeństwie, to minęło zbyt mało czasu, żeby można było wymierzyć takie zmiany, jednak świadomość ludzi się zmieniała – uczestnicy protestów i wszyscy, kto wspierał ruch Euromajdanu na Ukrainie, doceniają znaczenie pomocy wzajemnej, niezbędność uczestnictwa w życiu politycznym i społecznym, potępiają korupcję i przemoc, co oczywiście w jakiś sposób wyciąga naród Ukrainy z bierności politycznej, oddziałuje na jego światopogląd i pozycję obywatelską.

Profesor Antonina Kołodij uważa, że procesy ukraińskiej zimy 2013-2014 można określić mianem rewolucji ze względu na to, że „rewolucja jest powstaniem mas, celem którego jest kardynalne zmiany społeczeństwa jako całości albo jakiejś z jego sfer; rewolucją jest także sposób zmiany systemu politycznego albo społecznego przy pomocy metod radykalnych. Czas pokaże, w jakim znaczeniu Euromajdan będzie nazywany rewolucją. Sukces w aktualizowaniu i ponownym uruchomieniu systemu społecznego byłby podstawą do przekonania, że rewolucja się odbyła.” (Колодій styczeń 2014). Czyli Antonina Kołodij kiedy mówi o rewolucji w kontekście Euromajdanu ma na myśli rewolucję świadomości społecznej Ukraińców, ich wartości i postaw, co oczywiście też ma wielkie znaczenie dla zmian społecznych, ale jednak nie dotyczy bezpośrednio charakteru rewolucji jako procesu politycznego. Tutaj podajemy wyniki badań opinii społecznej Ukraińców obrazujące poparcie Euromajdanu, żeby zobaczyć dla jakiej części społeczeństwa te wydarzenia miały konkretne znaczenie:

Tabela 1

Poparcie przez Ukraińców Euromajdanu, grudzień 2013 - styczeń 2014 (%)

Instytucja, która zorganizowała sondaż opinii społecznej

Data

Popiera

Nie popiera

Neutralnie, brak zdania, ciężko powiedzieć

Socis

Grudzień 2013

42,0

35,6

22,4

Research & Branding Group

Grudzień 2013

45,0

50,0

6,0

Fundacja Demokratyczne inicjatywy razem z Centrum Razumkowa

Styczeń 2014

50,3

42,5

7,2

KMIS razem z Socis

Styczeń 2014

47,7

46,1

6,2

 

Dane pochodzą z wyników badań tych instytucji (Євромайдан підтримує 50% українців 21 січня 2014; Євромайдан в сприйнятті киян 19 грудня 2013; Oцінка соціально-політичної ситуації в Україні 2013 р., 30 грудня 2013; Суспільно-політична ситуація в Україні, Прес-реліз Центру Socis грудень 2013).

W Kijowie, gdzie odbywały się główne wydarzenia, Euromajdan popierało 64% respondentów, nie popierało – 26% (odpowiednio do badania Research & Branding Group w grudniu 2013 roku). Największe poparcie Euromajdanu zarejestrowano wśród respondentów mających 40-49 lat (71% za i 23% przeciw) oraz młodzieży w wieku do 30 lat (69% za i 21% przeciw). Najbardziej krytycznie wobec Euromajdanu wypowiadali się respondenci po 55 roku życia, 54% z nich popierało akcję protestu a 36% nie popierało (Євромайдан в сприйнятті киян 19 грудня 2013). Widzimy, że dla znaczącej części respondentów (liczby 42-50% z wypowiedziami „za” można uważać za znaczące) Euromajdan jest zjawiskiem wartym społecznego poparcia. Innymi słowy, że Euromajdan poważnie oddziaływał na świadomość społeczną.

Z reguły prawie w każdej pracy naukowej o rewolucji mówi się jako o procesie politycznym, czyli o gwałtownym przejęciu władzy w państwie (systemie politycznym) przez podmiot dotychczas jej pozbawiony, który najczęściej na drodze walki zbrojnej uruchamia głębokie zmiany w społeczno-ekonomicznej strukturze danego społeczeństwa. Więc podsumowując rozpatrywanie kolejnego procesu politycznego, możemy powiedzieć, chociaż są opinie, że ruch Euromajdanu nabrał cech rewolucji i miała miejsce sytuacja rewolucyjna, za prawdziwą rewolucję uważać go jednak nie można. Zresztą określenie „Rewolucja godności” może zostać w użyciu jako wyraz odzwierciedlający charakter i skutki wydarzeń ukraińskiej zimy 2013-2014 r.

Przesłanki wojny domowej. Na zakończenie tego podrozdziału sprawdzimy, czy można nazwać wydarzenia majdanu wojną domową (jak mówiło się o nich w styczniu-lutym tego roku). Słownik polityki podaje takie określenie tego procesu politycznego: „Wojna domowa – konflikt zbrojny, w którym stronami są obywatele jednego państwa, plemienia lub grupy etnicznej. Wojna domowa jest częstą przyczyną osłabienia państwa czy plemienia. Jest rodzajem wojny. Charakterystyczne dla wojny domowej są: zasięg prowadzonych działań (zamknięty w granicach określonego państwa); zaangażowane w niej podmioty (należące do tego samego państwa czy narodu). O wybuchu wojny domowej decydują różne przyczyny, podłożem zawsze jest silny konflikt społeczny lub polityczny. Może to być: gwałtowny konflikt ekonomiczny między różnymi grupami społecznymi; konflikt pomiędzy społecznościami religijnymi czy etnicznymi; rewolucja, zamach stanu, walka o władzę” (Słownik polityki 1996).

W okresie od listopada 2013 do lutego 2014 jeszcze nie doszło do starć i zamieszek wśród ludności cywilnej, protestujący na Majdanie bronili się przed przemocą ze strony funkcjonariuszy występujących po stronie władzy. Wyżej zasugerowaliśmy, że konflikt polityczny jako podłoże wydarzeń Euromajdanu miał miejsce na Ukrainie, ale konfliktu społecznego nie było. Oczywiście nie wszyscy Ukraińcy, jednomyślnie popierali Euromajdan szczególnie na wschodzie i południu kraju, ale do otwartych krwawych starć nie dochodziło. Jeżeli Euromajdan był wojną, to tylko wojną między protestującym narodem a władzą państwową. Podział na majdanowców i antymajdanowców był pozorny ale ich konflikt prawie nie wychodził poza granicę wypowiedzi w mediach i na stronach portali internetowych.

Wiadomo, że państwa nękane licznymi konfliktami i kryzysami często są osłabione i narażone na zewnętrzne ataki, do czego właśnie i doszło na Ukrainie. Nawet Premier Polski Donald Tusk 20 lutego 2014 roku przyznał, że widmo wojny domowej wiszące nad Ukrainą jest realne. Do marca 2014 roku nawoływanie do federalizacji i do zmian statusów niektórych regionów nigdy nie były poważnie na Ukrainie traktowane. Nawet mieszkańcom Krymu nie chodziło o zmianie statusu autonomii po osiągnięciu kompromisu z Ukrainą w 1992 roku (Krym wtedy zrezygnował z niepodległości, a władze niepodległej Ukrainy zgodziły się na status republiki autonomicznej). Marek Żmigrodzki uważa, że w wojnach domowych bierze udział bezpośrednio lub pośrednio całe społeczeństwo podzielone na wrogie sobie obozy, dążące do fizycznego wyeliminowania przeciwnika (Żmigrodzki 1996: 139). Społeczeństwo ukraińskie zostało sztucznie podzielone na obozy tych, którzy popierali unitarną Ukrainą idącą drogą ku Europie, i tych, którzy popierali albo federalizację swego regionu, albo przyłączenie do Rosji. Podział ten dokonał się nie tylko przez kryzys ostatnich miesięcy w kraju, ale też dzięki pracy służb specjalnych Rosji oraz dzięki interesom miejscowych oligarchów ze wschodu, którzy nie wyobrażają sobie współistnienia i współpracy z władzą ukraińską w postaci nowego Prezydenta i rządu, na których oczywiście nie będą mogli już wywierać swojego wpływu.

Rosyjski politolog Stanisław Biełkowski (4) powiedział o skutkach wydarzeń na Ukrainie w taki sposób; „za nieodpowiedzialność elit wcześniej albo później ktoś musi zapłacić i zwykle to albo same elity albo je nacje. Najbardziej rozpowszechnione formy takiego rozliczenia – rewolucja i wojna, ale wynik w obu wypadkach jeden: krach państwa. Nic nie przeszkadzało ukraińskiej elicie w ciągu ostatnich 20 lat przekształcić Krym na wzorową witrynę kapitalizmu ukraińskiego. W latach 2005-2006 ja przy pomocy wszelkich środków namawiał przywódców „rewolucji pomarańczowej” podnieść status języka rosyjskiego (nie do państwowego, lecz do oficjalnego) i przekazać prawo przeznaczenia gubernatorów radom obwodów” (Белковский 30 kwietnia 2014). Trudno się nie zgodzić z panem Bielkowskim, ponieważ można obwiniać Rosję o antyukraińską propagandę, organizowanie terrorystycznych operacji, o destabilizację sytuacji w państwie i masowe zamieszki w jego wschodnich regionach, ale władze ukraińskie naprawdę bardzo mało poświęcały uwagi rozwojowi Krymu i wschodniej części kraju. Ziarno niezgody padło na podatny grunt, przygotowany przy pomocy niezadowolenia społecznego, licznych problemów społecznych i propagandy obcego państwa. Na koniec można stwierdzić, że według stanu na luty 2014 roku, na Ukrainie nie chodziło o wojnę domową, ale istniały przesłanki jej wybuchu, do czego właśnie doszło na wiosnę 2014 roku.

Przeprowadzone badania doprowadziły do następujących wniosków. Dojrzałe społeczeństwo obywatelskie dostrzega nieposłuszeństwo obywatelskie. Akcje nieposłuszeństwa rzucają wezwanie wartościom, ustawom i polityce państwa. Wydarzenia Euromajdanu można z pewnością określić jako przejaw nieposłuszeństwa obywatelskiego. Z reguły koncepcja nieposłuszeństwa obywatelskiego zaprzecza stosowaniu przemocy jako sposobu wyrażania swych żądań przez obywateli. W przypadku Ukrainy niestety doszło do zastosowania przemocy i ofiar śmiertelnych z obu stron, ale gdyby władzom wystarczyło mądrości by wziąć na siebie odpowiedzialność za pacyfikacje akcji protestacyjnych, a później ogłosić wybory przedterminowe, tych dramatycznych wydarzeń dało by się uniknąć. Nie doszłoby też do innych form protestu i kolejnych ofiar.

Wydarzenia opisywanego okresu odpowiadają pojęciu protestu politycznego. Od samego początku to był protest z zastosowaniem pokojowych środków wyrażania swego niezadowolenia przez ludzi. Jeżeli najpierw protest miał charakter negujący kierunek polityki zagranicznej prezydenta i rządu, to później przekształcił się na protest przeciwko reżimowi politycznemu prezydenta Janukowycza i jego najbliższego otoczenia, totalnej korupcji, niesprawiedliwemu podziału pieniędzy z budżetu państwowego między regionami.

Według większości kryteria (na przykład zróżnicowanie, sprzeczność interesów podmiotów, wysokie pobudzenie emocjonalne stron i gwałtowność działań, eskalacja, fazy konfliktu) Euromajdan może być rozpatrywany jako przykład konfliktu politycznego.

Wydarzenia na Ukrainie od listopada 2013 roku faktycznie do dziś można scharakteryzować jak długotrwały głęboki kryzys polityczny z płynnymi granicami między rodzajami kryzysów i towarzyszących im zjawisk (a mianowicie – kryzys funkcjonalny, masowy, integracyjny, socjalny, ideologiczny, gabinetowy, kryzys prawa, nasilenie się pozaparlamentarnych form działań).

Euromajdan często nazywany jest rewolucją. Jednak według naszego zdania, kiedy mówimy o rewolucji w kontekście Euromajdanu, bardziej tu chodzi o rewolucję świadomości społecznej Ukraińców, ich wartości i postaw, co ma wielkie znaczenie dla zmian społecznych, ale nie dotyczy charakteru rewolucji jako procesu politycznego. Euromajdan miał sytuację rewolucyjną (która charakteryzowała się uczuciem niezadowolenia, niepokojami i konfliktami, delegitymizacją władzy w państwie, frustracją awansujących klas społecznych – klasy średniej, inteligencji, studentów), jednak nie skorzystał z niej, żeby dokonać rewolucji. Powiedzmy inaczej – Euromajdan dokonał zmiany władzy nie zmieniwszy systemu politycznego. Ten sukces w ponownym uruchomieniu systemu społecznego jest podstawą do przekonania wśród ludzi, że rewolucja się odbyła. Możemy więc wysunąć wniosek, że za prawdziwą rewolucję uważać go jednak nie można (chociaż są opinie, że ruch Euromajdanu nabrał cech rewolucji i miała miejsce sytuacja rewolucyjna). Określenie „Rewolucja godności” może zostać w użyciu jako wyraz odzwierciedlający charakter i skutki wydarzeń ukraińskiej zimy 2013-2014 roku, co najbardziej pasuje do opisania zmian w świadomości społecznej Ukraińców.

Wracając do paraleli między dwoma rewolucjami – pomarańczową i Euromajdanem – trzeba zauważyć, że 2004 roku odbyła się rewolucja wyborcza. Rewolucja ta powinna była zatrzymać natarcie autorytaryzmu, obroniwszy swoje prawo do uczciwych wyborów, które powinny były z kolei doprowadzić do władzy polityków demokratycznych. Wtedy też mówiono było o wartościach i wyborze europejskim, o prawdzie i wolności, lecz naprawdę, zwycięstwo pomarańczowego majdanu było najbardziej korzystne dla ówczesnych polityków opozycyjnych. Teraz Ukraina otrzymała „rewolucję cywilizacyjnego wyboru”, rozpoczętą przez obywateli bez udziału polityków.

Zgodnie ze stanem na luty 2014 roku, na Ukrainie nie chodziło o wojnę domową, ale istniały przesłanki jej wybuchu (wojną między protestującym narodem a władzą państwową; pozorny podział protestujących na wrogie obozy – na majdanowców i antymajdanowców, tych, którzy popierali unitarną Ukrainę idącą drogą ku Europie, i tych, którzy popierali albo federalizację swego regionu, albo przyłączenie do Rosji; państwa nękane licznymi konfliktami i kryzysami często są osłabione i narażone na zewnętrzne ataki), do czego właśnie doszło na wiosnę 2014 roku.

Dynamiczny proces polityczny Ukrainy nieuchronnie będzie powodował przemiany ukraińskiej demokracji i elementów systemu politycznego, co niewątpliwie będzie miało wpływ na rozwój społeczeństwa obywatelskiego. Oprócz tego o majdanie napisano już wiele, jednak są tematy pominięte przez analityków i naukowców. Wśród nich na przykład korzystanie z organizacyjnego dorobku i socjalnych wynalazków „majdanowców”, produkowanego przez nich kapitału społecznego dla transformacji systemu politycznego Ukrainy, kształtowanie zasadniczo nowych i oryginalnych (czyli nie zapożyczonych) form stosunków między władzą a narodem. Na tym będzie polegać perspektywa przyszłych badań w tym zakresie.

Wyniki pracy posłużą lepszemu rozumieniu istoty zjawiska Euromajdanu jako metody walki Ukraińców o swoje prawa obywatelskie. Rezultaty też mogą być wykorzystane do przeprowadzenia badań porównawczych, na przykład majdanu według wzoru z 2004 roku i majdanu o dziesięć lat później, Euromajdanu ukraińskiego i podobnych akcji w innych państwach w trakcie ostatnich lat (na przykład w Turcji, Egipcie, Gruzji, Kirgizji, Rosji itp.).

 

Przypisy

1. W noc z 30 listopada na 1 grudnia 2013 roku grupa nieuzbrojonych protestujących, przeważnie to była młodzież studencka, została okrutnie pobita przez funkcjonariuszy milicji.

1. Евромайдан, день 25-й: хроника, 16.12.2013, http://news.liga.net/articles/politics/943971-evromaydan_den_25_y_obnovlyaetsya.htm

3. Podatkowy majdan – masowe akcje protestu przedsiębiorców ukraińskich przeciwko uchwalonemu nowemu Kodeksowi Podatkowemu (tak zwany Kodeks Azarowa-Tigipka) w okresie od 16 listopada do 3 grudnia 2010 roku na Majdanie Niepodległości w Kijowie oraz w innych wielkich miastach. Niezadowolenie wywołał fakt, że nowy Kodeks zawierał 135 tytułów podatków i obowiązkowych płatności dla przedsiębiorców, co jest najgorszym wskaźnikiem w ogóle na świecie. Nad ranem 3 grudnia miejskie służby stolicy pod nadzorem specjalnych jednostek MSW zdemontowały miasteczko namiotowe przedsiębiorców, protestujących przeciwko reformie podatkowej. Prezydent Ukrainy uważa, że likwidacja namiotowego miasteczka odbyła się zgodnie z prawem. „Namioty zostały zdemontowane zgodnie z decyzją sądu”, – powiedział Wiktor Janukowycz. Dodał, że dialog z przedstawicielami małego i średniego biznesu, którzy protestowali przeciwko nowej Ustawie podatkowej, został zakończony przyjęciem odpowiednich decyzji. Rada Najwyższa Ukrainy 2 grudnia 2010 roku przyjęła nową redakcję Kodeksu podatkowego, a Prezydent 3 grudnia podpisał przyjęty przez Parlament znowelizowany Kodeks podatkowy.

4. Stanisław Biełkowski Rosyjski – rosyjski politolog i publicysta opozycyjny, w marcu 2014 roku zawiadomił, że będzie się starał o obywatelstwo ukraińskie.

 

Bibliografia:

Dokumenty:

Конституція України. (13.07.1996), „Урядовий кур’єр”, No 129-130.

 

Książki:

Antoszewski, Andrzej. 1996. Proces i zmiana polityczna w: Studia z teorii polityki (red. A. Jabłonski i L. Sobkowiak) T. 1, Wrocław.

Darendorf, Ralf. 1969. Class and Calss Conflict in Industrial Society.

Huntington, Samuel. 1968. Political Order in Changing Societies.

Leksykon politologiczny. 1999. Polityka – ustrój – idee. Pod red. Marka Chmaja i Wojciecha Sokoła. Lublin: Morpol.

Mazurkiewicz Piotr. 2006. Przemoc w polityce, Wrocław, Warszawa, Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Pacewicz, Piotr. 1983. Pomiędzy myślą a rzeczywistością. Rewolucja społeczna jako zjawisko psychologiczne.

Słownik polityki. 1996. Pod redakcją Marka Bańkowicza. Warszawa: Wiedza Powszechna.

Żmigrodzki, Marek. 1996. Kryzysy polityczne, w Mały Leksykon politologiczny. Lublin: Lubelskie Towarzystwo Naukowe, s. 135-139.

Żyro, Tomasz. 2012. Wstęp do politologii. Warszawa: PWN.

 

Zasoby internetowe:

Белковский, Станислав. 30 kwietnia 2014. Семь с половиной часов, или Out of this reality. http://www.colta.ru/articles/specials/3082

Євромайдан підтримує 50% українців, Антимайдан – 27%. 21 січня 2014. http://www.pravda.com.ua/news/2014/01/21/7010495/

Євромайдан в сприйнятті киян. 19 грудня 2013. http://rb.com.ua/ukr/projects/omnibus/8851/

Количество миллионеров в Украине увеличилось на 40 человек. 7 мая 2014. http://www.epravda.com.ua/rus/news/2014/05/7/449111/

Количество миллионеров в Украине ежегодно растет на 1,5 тыс. 19.07.2012. http://www.business.ua/articles/money/Kolichestvo_millionerov_v_Ukraine_ezhegodno_rastet_na__tys-34119/

Колодій, Антоніна. Cічень 2014. Феномен Майдану в контексті пошуку моделі врядування в Україні. http://political-studies.com/?p=1039

Oцінка соціально-політичної ситуації в Україні. 2013 р. 30 грудня 2013. http://rb.com.ua/ukr/projects/omnibus/8883/

Суспільно-політична ситуація в Україні. Грудень 2013. Прес-реліз Центру Socis, http://www.socis.kiev.ua/ua/press/suspilno-politychna-sytuatsija-v-ukrajini-hruden-2013.html

 

 

References:

Dokuments:

Konstytucja Ukrainy. (13.07.1996), „Uriadowyj kur’er”, No 129-130.

Books:

Antoshevski, A. (1996), Proces i zmiana politychna in: Studia z teorii polityki (ed. A. Yablonski i L. Sobkoviak), T. 1, Wroclaw.

Darendorf, R. (1969), Class and Calss Conflict in Industrial Society.

Huntington, S. (1968), Political Order in Changing Societies.

Leksykon politologichny. (1999), Polityka – ustruj – idee. Ed. by Mark Khmaj, Vojchekh Sokol, Morpol Publ., Lublin.

Mazurkievich P. (2006), Pshemots v politytse, Zaklad Narodovy im. Ossolin’skih, Wroclaw, Warsaw, Crakow.

Patsevich, P. (1983), Pomiendzy myshla a zhechyvistoshcha. Revolutsia spolechna yako zjavisko psychologichne.

Slovnik polityki. (1996), Ed. by Mark Ban’kovich, Viedza Povshechna Publ., Warsaw.

Zhmigrodzki, M. (1996), Kryzysy politychne, in: Maly Leksykon politologichny, Lubelskie Tovazhystvo Naukove, Lublin, pp. 135-139.

Zhyro, T. (2012). Vstep do politologii, PWN Publ., Warsaw.

 

Internet publications: 

Belkovski, S. (30 kwietnia 2014), Sem’ s polovinoj chasov ili Out of this reality, Available at: http://www.colta.ru/articles/specials/3082 (accessed 15 May 2014).

Jewromaidan pidtrumuje 50% ukrajintsiv, Antymaidan – 27%. (21 January 2014), Available at: http://www.pravda.com.ua/news/2014/01/21/7010495/ (accessed 21 April 2014).

Jewromaidan v spryjniatti kyjan. (19 December 2013), Available at: http://rb.com.ua/ukr/projects/omnibus/8851/ (accessed 18 May 2014).

Kolichestwo millionerow w Ukrainie uvelichilos’ na 40 chelovek. (7 May 2014), Available at: http://www.epravda.com.ua/rus/news/2014/05/7/449111/ (accessed 8 May 2014).

Kolichestwo millionerow w Ukrainie jezhegodno rastet na 1,5 tys. (19 July 2012), Available at: http://www.business.ua/articles/money/Kolichestvo_millionerov_v_Ukraine_ezhegodno_rastet_na__tys-34119/ (accessed 8 May 2014).

Kolodij, A. (January 2014), Fenomen Maidanu v konteksti poshuku modeli vriaduvannia v Ukraini. Available at: http://political-studies.com/?p=1039 (accessed 21 April 2014).

Otsinka sotsyalno-politychnoi sytuatsii v Ukraini. (30 December 2013), Available at: http://rb.com.ua/ukr/projects/omnibus/8883/ (accessed 9 May 2014).

Suspilno-politychna sytuatsia v Ukrainie. Pres-reliz Tsentru Socis, (December 2013), Available at: http://www.socis.kiev.ua/ua/press/suspilno-politychna-sytuatsija-v-ukrajini-hruden-2013.html (accessed 21 April 2014).

 



Обновлен 02 янв 2015. Создан 27 дек 2014