Nauki Społeczno-Humanistyczne Соціально-Гуманітарні Науки Social and Human Sciences

 

Galaktionova, Iryna, 2014. PHENOMEN OF EUROMAIDAN IN THE FRAMES OF CIVIC SOCIETY’S CONCEPTIONS AND PARTYCIPATORY DEMOCRACY. Social and Human Sciences. Polish-Ukrainian scientific journal, 02 (02), pp. 18-39.




Fenomen Euromajdanu w ramach koncepcji społeczeństwa

obywatelskiego i demokracji partycypacyjnej

 

УДК УДК 329.226::321.022::321.74(477)

Galaktionova, Iryna,

Doktor nauk politycznych,

Uniwersytet „Ukraina” (Ukraina, Kijów),

Docent w zakładzie nauk społeczno-politycznych, globalistyki i komunikacji społecznych

e-mail: igala_00@yahoo.com

 

STRESZCZENIE

Artykuł przedstawia analizę zjawiska Euromajdanu jako przejawu społeczeństwa obywatelskiego, ruchu społecznego. Został również podjęty temat majdanu jako tradycyjnej metody walki politycznej i przejawu demokracji partycypacyjnej na Ukrainie.

Celem artykułu jest wyznaczenie charakteru fenomenu Euromajdanu jako przejawu społeczeństwa obywatelskiego albo ruchu społecznego, oraz rozpatrywanie korzeni historycznych zjawiska majdanu jako tradycyjnej formy walki politycznej Ukraińców.

Przeprowadzona analiza doprowadziła do następujących wniosków. Wydarzenia Euromajdanu nie były przejawem albo obudzeniem się społeczeństwa obywatelskiego, lecz to zjawisko jako ruch społeczny był i jest mocną podstawą dla jego rozwinięcia. Tradycja otwartych zebrań obywatelskich nazywanych obecnie majdanami na Ukrainie jest mocno zakorzeniona w obyczajach społeczeństwa ukraińskiego. Ze względu na charakter, treść i cele Euromajdanu można określić te zjawisko jako przykład demokracji bezpośredniej.

Wyniki posłużą lepszemu rozumieniu istoty zjawiska Euromajdanu oraz fenomenu majdanu jako tradycyjnej metody walki Ukraińców o swoje prawa obywatelskie. Rezultaty też mogą być wykorzystane do przeprowadzenia badań porównawczych, na przykład majdanu wzorca 2004 roku i majdanu o dziesięć lat później.

Słowa kluczowe: społeczeństwo obywatelskie, ruch społeczny, majdan, demokracja bezpośrednia, Ukraina.

 

 

PHENOMEN OF EUROMAIDAN IN THE FRAMES

OF CIVIC SOCIETY’S CONCEPTIONS AND

PARTYCIPATORY DEMOCRACY

Galaktionova, Iryna,

Ph.D. in Political Science.

University „Ukraine” (Ukraine, Kyiv).

Docent of department of social and political sciences, globalistic and social communications

e-mail: igala_00@yahoo.com

 

SUMMARY

The article presents an analysis of Euromajdan as display of civil society, civil movement. Special attention was paid to the topic of “majdan” as traditional method of political struggle and participatory democracy in Ukraine.

The purpose of this paper is an analysing of character of the “Euromajdan” phenomenon in accordance with conception of civic society and public movement aswell as analyzing of the historical roots of “maidan” phenomenon as traditional form of Ukranians’ political struggle.

Conducted analysis has led to conclusions. Events of Euromajdan were not display or awakening of civil society, but this phenomenon as civil movement is the strong basis for its development. Euromajdan is possible to define as civil disobedience. Tradition of public meetings named as “majdans” in Ukraine is deep-rooted in the customs of Ukrainian society. Taking into account character, maintenance and aims of Euromajdan it is possible to define this phenomenon as an example of participatory democracy.

Results will serve to the better understanding of Euromajdan phenomenon and phenomenon of majdans as a traditional method of Ukrainians’ struggle for the civil rights. Results also can be used for the comparative researches, for example for comparing of the majdan 2004 to majdan ten years later.

Key words: civic society, public movement, maidan, direct democracy, Ukraine.

 

Problematyka społeczeństwa obywatelskiego staje się coraz bardziej popularnym kierunkiem badań na Ukrainie. Temat przykuwa uwagę, gdy pojawiają się potężne przejawy aktywności obywateli w kraju, jak to było, na przykład, pod czas akcji „Ukraina bez Kuczmy”, pomarańczowej rewolucji 2004 roku i podczas burzliwych wydarzeń od listopada 2013 do wiosny 2014 roku. Dynamiczny proces polityczny oraz wydarzenia tak zwanego Euromajdanu powodują rozwój badań nad tematyką społeczeństwa obywatelskiego na Ukrainie na poziomie praktycznym.

Ostatnio pojawiło się wiele głosów traktujących wydarzenia Euromajdanu jako przejaw społeczeństwa obywatelskiego, jako świadectwo przebudzenia społeczeństwa obywatelskiego, jako akcję nieposłuszeństwa obywatelskiego, jako ruch społeczny, ruch protestacyjny itp. Dlatego, naszym zdaniem, istotne jest zrozumieć istotę wydarzeń, które w społeczeństwie i w mediach noszą nazwę Euromajdanu.

Celem artykułu jest wyznaczenie charakteru fenomenu Euromajdanu jako przejawu społeczeństwa obywatelskiego albo ruchu społecznego, oraz rozpatrywanie korzeni historycznych zjawiska majdanu jako tradycyjnej formy walki politycznej Ukraińców.

W pracy zostały wykorzystane opracowania ukraińskich badaczy, poświęcone teoriom i koncepcjom społeczeństwa obywatelskiego i demokracji bezpośredniej, literatura polskich autorów, a także współczesne publikacji i komentarze naukowców dotyczące wydarzeń na Ukrainie.

Euromajdan – przejaw społeczeństwa obywatelskiego czy ruch społeczny?

Po wybuchu protestów na majdanie w 2013, albo jak jeszcze jego nazywają – „majdan 2.0” (majdan wg wzoru z 2004 roku był pierwszy chronologicznie), znów pojawiły się opinie, że społeczeństwo obywatelskie na Ukrainie „nagle obudziło się”, „przeszło na wyższy poziom swego rozwoju”, „po raz kolejny zmobilizowało się” itp. Można odnieść wrażenie, że ukraińskie społeczeństwo obywatelskie jest jakimś zjawiskiem na kształt erupcji wulkanu, które ma objawy życia tylko pod wpływem zewnętrznych czynników. W pierwszej części pracy dość szczegółowo zostały przeanalizowane badania autorów poświęcone tematu kształtowania i rozwoju społeczeństwa obywatelskiego na Ukrainie w okresie niepodległości. Dla tego bardzo dziwnie w roku 2014 brzmią opinie polityków, dziennikarzy i nawet politologów co do kolejnego „obudzenia się” społeczeństwa obywatelskiego. Powstaje pytanie – a co się działo z nim na w ciągu chociażby ostatnich dziesięciu lat, czyli po rewolucji pomarańczowej, o której mówiło się dokładnie tymi samymi słowami i czy można uważać wydarzenia zimy 2013-2014 za przejaw działalności ukraińskiego społeczeństwa obywatelskiego? To pytanie wymaga dokładnej analizy, którą spróbujemy niżej dokonać.

Zaczniemy od definicji społeczeństwa obywatelskiego. Wieźmy definicje polskich autorów. Na przykład: „Społeczeństwo obywatelskie – społeczeństwo złożone z jednostek i mniejszych lub większych zbiorowości będących podmiotami życia publicznego w znacznym stopniu niezależnymi od państwa, mającymi szerokie możliwości dokonywania wyborów w swym życiu społecznym, politycznym, ekonomicznym, osobistym. Przyjmuje się przy tym, iż filtrami społeczeństwa obywatelskiego są: stowarzyszenia, organizacje pozarządowe, wspólnoty obywateli oraz samorządy lokalne” (Samoorganizacja społeczeństwa polskiego 2002: 315).

Albo popatrzymy na definicję Piotra Glińskiego: „Społeczeństwo obywatelskie, społeczeństwo aktywne, otwarte, demokratyczne, solidarne, wolne i odpowiedzialne zarazem, nie jest strukturą łatwą do ukształtowania, właściwie orbituje gdzieś na granicy utopii, ale jest też jedynym rozsądnym i dającym nadzieję wyjściem z dylematów funkcjonowania współczesnych społeczeństw. Tylko taki partner jest w stanie kontrolować potężne struktury władzy politycznej oraz łagodzić skutki różnorakich napięć wewnętrznych w społeczeństwie. Tylko on potrafi wyzwolić społeczne rezerwy i obywatelską energię, nawet w sytuacjach – wydawałoby się – beznadziejnych kryzysów społecznych i kulturowych” (Gliński 2006: 7).

Innymi słowy podstawa działania społeczeństwa obywatelskiego to liczne organizacje pozarządowe w demokratycznym państwie. Czym są organizacje pozarządowe i do czego one służą? „Organizacje pozarządowe – specyficzne, współczesne formy samoorganizacji społecznej, struktury integrujące grupy obywateli, charakteryzujące się względnie dojrzałą tożsamością społeczną, określonym stopniem zorganizowania, prywatnym charakterem inicjatywy, dobrowolnością uczestnictwa, niezależnością i niekomercjalnością, a także – na ogół – znacznym udziałem wolontariatu i istotną rolą w kształtowaniu postaw ludzkich.” (Gliński 2006: 17). Do podstawowych funkcji organizacji pozarządowych należą: „artykulacja potrzeb i interesów różnych grup społecznych; wyrażanie protestów społecznych; kontrola działań władz; uczestnictwo w procedurach prawnych dotyczących różnorakich decyzji władz; uczestnictwo w procesach przygotowywania i podejmowania decyzji; sygnalizowanie niebezpieczeństw i konfliktów społecznych; samodzielne zagospodarowywanie sfery pozasamorządowej i pozapaństwowej; formułowanie alternatyw i wizji rozwojowych; samoedukacja i kształtowanie kultury obywatelskiej” (Gliński 2006: 41).

Wróćmy do Euromajdanu. Zaczynając od 21 listopada 2014 roku na plac Niepodległości w Kijowie oraz na place w innych miastach ukraińskich przyszli nie przedstawiciele jakichś organizacji pozarządowych, wspólnot obywateli albo samorządów lokalnych, lecz byli to przeciętni Ukraińcy oburzeni decyzją Prezydenta Janukowycza, nie wiadomo z jakiego powodu, o zawieszeniu negocjacji z Unią Europejską dotyczących podpisania Umowy Stowarzyszeniowej. Nikt z góry nie planował żadnych akcji na majdanie. Była to spontaniczna decyzja ludzi, która dzięki informacjom na portalach społecznościowych zaangażowała tysiące zwolenników. Nikt nie przywidywał w jakim kierunku będą rozwijały się wydarzenia w przyszłości. Naród ukraiński po prostu chciał usłyszeć od Prezydenta państwa wyjaśnienie, dlaczego Umowa z UE nie zostanie podpisana przez Ukrainę (wbrew wszystkim poprzednim deklaracjom ze strony władz ukraińskich) i jaką drogą teraz pójdzie Ukraina. Dwa proste pytania (chociaż nie były one takie łatwe dla władz) i jeden podpis Prezydenta wywołały napięcie społeczne i polityczne oraz niezwykły wzrost aktywności obywatelskiej. Po zakończeniu spotkania EU w Wilnie (28-29 listopada 2013) stało się jasne, że ludzie tak po prostu nie opuszczą już majdanu. Tysiące protestujących przyjeżdżało z całej Ukrainy i pokojowy, nie bardzo zorganizowany oddolnie protest, zaczął przekształcać się w dobrze zorganizowaną i skoordynowaną akcję, która otrzymała nazwę „Euromajdanu”.

Można powiedzieć, że społeczeństwo ukraińskie (przynajmniej jego społecznie aktywna część) znajdowało się w stanie deprywacji przed tą słynną wypowiedzią Prezydenta 21 listopada. Czym jest deprywacja społeczna i polityczna? To jest stan „niezaspokojenia jakiejś potrzeby lub potrzeb biologicznych, materialnych, socjalnych, politycznych, emocjonalnych itp., wywołujący silne stresy, frustracje czy wręcz agresję ludzi. Wiąże się z silnie i wyraźnie odczuwanym bądź uświadamianym dyskomfortem, poczuciem niesprawiedliwości i upośledzenia w dostępie do dóbr materialnych i niematerialnych, niezbędnych do zaspokajania potrzeb człowieka. Źródłem deprywacji jest niedostępność pozycji w elicie władzy oraz niedostępność form aktywności politycznej dla jednostek i grup społecznych” (Leksykon politologiczny 1999: 73). Czyli Ukraińcy poczuli się zawiedzeni przez władzę, którą sami wybrali; najgorsze było to, że w trakcie wydarzeń listopada 2013 – lutego 2014 r., władze ukraińskie w różny sposób demonstrowały, że naród nie ma prawa do udziału w decydowaniu politycznym i nie ma mowy o demokracji partycypacyjnej. Tamte pozorne „okrągłe stoły” inicjowane przez Prezydenta i jego Administrację, zastosowanie przemocy wobec nieuzbrojonych ludzi, porwanie i ściganie aktywistów protestów, nieukaranie winnych funkcjonariuszy w przekroczeniu ich uprawnień jeszcze bardziej rozpalały protestujących, co doprowadzało do tracenia przez władzę i Prezydenta osobiście autorytetu politycznego („atrybutu ..., który polega na zdolności wpływania na postawy i zachowania społeczne przez wzbudzania szacunku i uznania dla własnych działań władzy za prawomocne. Autorytet polityczny jest niezbędnym warunkiem efektywności działania sprawujących władzę. Brak autorytetu politycznego może pociągać za sobą zakwestionowanie przez rządzonych istniejącego porządku politycznego, co skłania do podejmowania prób jego obalenia” (Leksykon politologiczny 1999: 31).

Nawiązując do podanych wyżej definicji można dostrzec, że ta działalność „potrafi wyzwolić społeczne rezerwy i obywatelską energię”, „charakteryzuje ... się prywatnym charakterem inicjatywy, dobrowolnością uczestnictwa, niezależnością i niekomercjalnością, a także ... znacznym udziałem wolontariatu i istotną rolą w kształtowaniu postaw ludzkich”; służyła do „wyrażania protestów społecznych, kontroli działań władz, uczestnictwa w procesach przygotowywania i podejmowania decyzji, sygnalizowania niebezpieczeństw i konfliktów społecznych; formułowania alternatyw i wizji rozwojowych” itp. Jednak nie było to działalnością organizacji pozarządowych jak tego wymagają koncepcje społeczeństwa obywatelskiego.

Dynamiczny i nawet tragiczny charakter wydarzeń Euromajdanu wymagał od protestujących zdolności do szybkiej samoorganizacji i mobilizacji, skoordynowania działalności, poszerzenia informacji, szybkiej akumulacji resursów oraz ich adekwatnego wykorzystania, etc. W taki sposób aktywiści Euromajdanu podzielili się na kilka organizacji, każda z nich była miała konkretne cele i zadania i składała się z wolontariuszy. Do takich organizacji (chociaż były to nie organizacje w kształcie jednostek prawnych lecz grupy zmobilizowanych i zintegrowanych aktywistów) należą:

- Rada narodowa Euromajdanu (inaczej tak zwany wiec) – przywódcy grup majdanu i działaczy społecznych, którzy reprezentowali majdan na spotkaniach z władzą i politykami;

- Samoobrona majdanu (słynne sotnie) (1) – zorganizowani mężczyźni odpowiedzialni za bezpieczeństwo protestujących, a później najbardziej aktywni bojowcy majdanu;

- Grupa 30 listopada (2) – przedstawiciele osób poszkodowanych w skutek akcji potępienia protestów przez władzę; domagają się ukarania winnych ze strony władzy i funkcjonariuszy stosujących przemoc wobec nieuzbrojonych protestujących, porywających aktywistów i organizujących Antymajdan;

- Lekarzy Euromajdanu – aktywiści odpowiedzialni za okazanie pierwszej pomocy medycznej chorym i rannym protestującym; wśród nich byli wysokokwalifikowani specjaliści, chirurdzy, którzy porzucili pracę w swych szpitalach, żeby ratować życia swoich rodaków;

- Automajdan SOS – aktywiści, posiadający własne samochody, którzy mogli patrolować miasto, blokować drogi i podjazdy do baz milicjantów oraz reagować na potrzeby majdanu, innymi słowy to zgromadzenie pełniło obowiązki „warty” zarówno w Kijowie, jak i w innych miastach Ukrainy;

- Informacyjny Centrum Euromajdanu – odpowiadał za zbiór i szerzenie informacji dotyczących wydarzeń na majdanie, dostępnych noclegów w Kijowie, rozpowszechniania materiałów agitacyjnych, pracy dla wolontariuszy, na przykład dla tych, którzy chcieli zostać na nocną wartę;

- Kuchnia Euromajdanu – były to faktycznie punkty, gdzie można było napić się gorącej herbaty i zjeść kanapkę; później Kijowianie przywozili jedzenie domowe, przetwory, kupowali żywność za swoje pieniądze, aktywiści Kuchni kupowali wszystko co trzeba do gotowania posiłków za środki, które przekazywali Ukraińcy;

- Scena Euromajdanu – technicznie zabezpieczała możliwość wystąpień na majdanie i przekazywania rozkazów i ogłoszeń dla protestujących, transmitowała na żywo konferencje prasowe, spotkania międzynarodowe, puszczała muzykę dla rozgrzewki, organizowała wystąpienia artystów;

- Artyści Euromajdanu – muzykanci, malarze, poeci, pisarze, rzeźbiarze i każdy, kto chciał poprawić humor protestującym przy pomocy sztuki.

Oprócz tych nieformalnych zjednoczeń protestujących na majdanie działali przedstawiciele zarejestrowanych w Ministerstwie Sprawiedliwości Ukrainy (czyli działalność których uznana za legalną przez państwo) organizacji pozarządowych: „Gurt”, „Wspólna sprawa”, „UNA-UNSO”, „Prawy infocentr”, „Tryzub”, „Kombatanci Afganistanu”. Nieco później pojawił się „Prawy sektor”.

Więc naszym zdaniem mówiąc o aktywności Euromajdanu nie warto koncentrować się na idei społeczeństwa obywatelskiego, pójdziemy raczej w kierunku ruchu społecznego oraz inicjatywy obywatelskiej. Czym jest ruch społeczny? Według Leksykonu politycznego „ruch społeczno-polityczny – zbiorowe i celowe działanie o określonym zasięgu przestrzennym i czasowym, które zmierza do wprowadzenia zmian o charakterze strukturalnym, dotyczącym funkcjonowania szeroko rozumianej władzy politycznej i układu powiązań ukształtowanego w jej ramach”. (Leksykon politologiczny, s. 393-394) Ruch społeczno-polityczny interpretuje się w trojaki sposób (model „pozbawienia”, teoria racjonalnego wyboru, model „politycznej mobilizacji zasobów”). Naszym zdaniem Euromajdan jest najbliższy modelowi „pozbawienia”, według którego grupa niezadowolonych, sfrustrowanych lub czujących się zagrożonymi (na przykład z powodu bezpieczeństwa ekonomicznego) inicjuje stworzenie ruchu społeczno-politycznego. Ukraińcy czuli się zagrożeni z powodu bezpieczeństwa międzynarodowego, kiedy w listopadzie 2013 roku decyzja Prezydenta faktycznie nie zostawiła narodowi wyboru co do przyszłości państwa – wybór był dokonany na korzyść Unii Celnej i Sojuszu z Rosją.

Henryk Przybylski wyodrębnił swoiste cechy ruchu społecznego (Przybylski 2004: 65-66). Z naszego punktu widzenia Euromajdan posiadał wszystkie z wymienionych cech: określona przestrzeń – Kijów, centrum miasta; masowość – setki tysięcy protestujących i popierających majdan w Kijowie oraz w innych miastach Ukrainy; spontaniczność – już wskazywaliśmy wyżej na to, że 21-22 listopada były dniami spontanicznego wyjścia na ulice mieszkańców stolicy i spontanicznych haseł na portalach społecznościowych wyrażających niezgodę na zmiany wektora polityki zagranicznej przez Prezydenta; celowość („cel – wspólna sprawa uczestników ruchu, pozostająca w związku z tym dążność do ich realizacji, zespolona jest z przyczynami powstania ruchu” (Przybylski 2004: 66) – chociaż cele Euromajdanu cały czas się zmieniały pod wpływem wydarzeń na majdanie i wypowiedzi władzy, możemy dostrzec, że na początku one były dość wyraziste – podpisanie Umowy Stowarzyszeniowej na szczycie w Wilnie, deklarowanie przez Prezydenta kursu Ukrainy na eurointegrację.

Charakterystyczną właściwością Euromajdanu jako ruchu społecznego, był brak charyzmatycznego, silnego przywódcy. Częściowo to było powiązane z tym, że od samego początku akcji uczestnicy ogłosili swój protest poza polityką nie chcąc, żeby politycy po raz kolejny manipulowali aspiracjami, oczekiwaniami, pragnieniami wolności Ukraińców. Faktycznie na majdanie nie było żadnych symboli partii politycznych za wyjątkiem flag Ukrainy i UE, a portret Julii Tymoszenko wisiał na konstrukcjach świątecznej choinki tylko przez to, że była ona traktowana jako więzień polityczny, a nie przywódca partii politycznej. Oprócz tego, w momencie wybuchnięcia Euromajdanu na Ukrainie brak było silnych, przywódców z autorytetem. Jednak musiał być pewien element organizacyjny ruchu Euromajdanu, więc chcąc nie chcąc, tę funkcję spełniali przedstawiciele opozycji ukraińskiej – Arsenij Jaceniuk, Oleg Tiagnybok i Witalij Kłyczko. Ale to nie oni kierowali majdanem, tylko majdan koordynował ich postępowanie i wypowiedzi publiczne, czyli trzech opozycjonistów musiało brać pod uwagę nastroje i żądania ludzi na majdanie.

Generalnie rzecz biorąc ruch społeczny jest instrumentem outsiderów politycznych. Większość ruchów społecznych jest tworzona przez ludzi niemających dostępu do pieniędzy, statusu, kontaktów czy zasobów organizacyjnych. Ponadto ich członkami są zazwyczaj ludzie gorzej sytuowani w sensie materialnym i w sensie prestiżu społecznego (Żyro 2012: 49-50). Chociaż ostatnia teza nie może być zastosowana do ruchu Euromajdanu, ponieważ zarówno z określonym typem ludzi uczestniczyli tam ci, których można nazwać ukraińską klasą średnią i przedstawiciele kulturowej i naukowej elity kraju.

Wiadomo, że ruchy społeczne wymagają „katalizatora”. Właśnie z tym przyszyły Euromajdan nie miał kłopotu. W ciągu ostatnich lat rozczarowania w osiągnięciach rewolucji pomarańczowej i porażce pomarańczowej ekipy Wiktora Juszczenki wśród narodu powoli ale stabilnie rosły oczekiwania zmian. Ludzie gotowi byli wybaczyć nieprzerwane zmiany w składzie rządu, kolejne wybory przedterminowe (kosztem budżetu państwowego), kłótnie oligarchów i polityków etc., oczekując na spełnienie programów wyborczych i na widoczne polepszenie warunków życia.

Po latach oczekiwania na lepsze życie, na reformy, na ziszczenie nadziei pokładanych w działalności Prezydenta wybranego w sposób legalny 21 listopada 2013 roku, wielu Ukraińców poczuło się oszukanymi. Problem nie polegał na zawieszeniu procesu unijnego, problem polegał na ujawnieniu kolejnego kłamstwa rządu ukraińskiego, na kolejnym cofaniu się nie wiadomo dokąd, obawie o wejście Ukrainy do Unii Celnej i sojuszu z Rosją (nie padły takie słowa w tekście decyzji rządu od 21 listopada, ale Ukraińcy odbierają to właśnie w ten sposób). Oburzył Ukraińców ten fakt, że nikt ani z rządu, ani z Parlamentu, ani z Administracji Prezydenta nie zapytał ich czy chcą albo nie podpisania umowy w Wilnie, chcą albo nie dołączenia do rodziny europejskiej, nie było żadnego referendum albo badania opinii społecznej na poziomie całego kraju. Po raz kolejny nikt ich o nic nie pytał (przypomnijmy tu główne hasło ostatnie prezydenckiej kampanii wyborczej Wiktora Janukowycza – „Usłyszę każdego”, ale Prezydent był głuchy na głosy ludzi z majdanów z całej Ukrainy). Prawdopodobnie była to już ostatnia kropla, mieli już dość kłamstwa rządu i Prezydenta, licznych przestępstw popełnianych przez funkcjonariuszy i „złotą młodzież”, kumoterstwa, braku widocznej pracy deputowanych w parlamencie (oprócz regularnych bójek), braku działań podejmowanych w zakresie pożytku publicznego (3), oligarchizacji gałęzi władzy, braku konkretnego kierunku w polityce zagranicznej państwa. Więc wysoki poziom frustracji, niespełnione oczekiwania zrodziły społeczne niezadowolenie, co z kolei było dobrą podstawą do zorganizowania ruchu społeczno-politycznego i potrzeby obrony praw obywatelskich.

Całkiem logicznym skutkiem takiego napięcia pomiędzy narodem a reżimem politycznym była totalna delegitymizacja władzy jako proces wiodący do erozji legitymacji systemu politycznego lub jego poszczególnych elementów. Delegitymizacja jest „konsekwencją ... nieskuteczności stosowanych formuł legitymizacji (argumentów, procedur, działań i technik). Delegitymizacja może wynikać z ogólnego kryzysu przywództwa politycznego. Za przyczynę totalnej delegitymizacji systemu uważa się względną deprywację całego społeczeństwa lub istotnych grup społecznych, czyli pojawienie się zbyt dużego rozziewu pomiędzy poziomem aspiracji społecznych a poziomem ich zaspokojenia. Może do tego dojść wskutek ... wybuchu społecznego niezadowolenia. Krytyczna delegitymizacja reżimu zaczyna się wraz z moralną i psychologiczną ucieczką elit” (Mała encyklopedia wiedzy politycznej 2003: 57). Oczywiście w takich warunkach mogą pojawiać się różnorakie ruchy społeczne i polityczne, a nawet wybuchnąć powstania i rewolucje, ale o tym mowa będzie dalej.

Piotr Gliński jednak zalicza ruchy społeczne do obszarów przejawiania się społeczeństwa obywatelskiego: „Sektor organizacji społecznych i obywatelskich zwany też trzecim sektorem lub sektorem organizacji pozarządowych stawi jeden z kilku podstawowych obszarów przejawiania się społeczeństwa obywatelskiego we współczesnej Polsce, którymi są: lokalne wspólnoty o mnie lub bardziej obywatelskim charakterze; rozmaite ruchy społeczne, subkultury młodzieżowe i alternatywne, mniej sformalizowane wspólnoty obywatelskie itp.; wreszcie indywidualne postawy, zachowania i więzi obywatelskie oraz sieci zaufania społecznego. Podstawą dla tak określonych enklaw, sprzyjająca ich oddziaływaniu na szersze kręgi społeczeństwa, powinny być: wspólnota moralna, czyli odniesienia do wspólnego wszystkim członkom społeczeństwa zespołu podstawowych wartości i poczucia sprawiedliwości społecznej; oraz przyjazne, demokratyczne państwo obywatelskie, które powinno gwarantować co najmniej sprawną demokrację proceduralną (a jeszcze lepiej partycypacyjną), i tworzyć ogólne warunki funkcjonowania społeczeństwa obywatelskiego, a zwłaszcza jego tzw. miękkiej tkanki kulturowej, czyli indywidualnych postaw obywatelskich, więzi grupowych, nieformalnych sieci społecznej solidarności i ekspresji itp.” (Gliński Piotr 2006: 8).

            W odnoszeniu do Polski teza P. Glińskiego oczywiście jest całkiem słuszna, ale z Ukrainą w okresie przed-Euromajdanu sprawa jest inna. „Demokratyczne państwo obywatelskie, które powinno gwarantować co najmniej sprawną demokrację proceduralną (a jeszcze lepiej partycypacyjną)” jest zbyt śmiałą charakterystyką państwa ukraińskiego w okresie rządów Wiktora Janukowycza. Dla tego naszym zdaniem Euromajdan nie był przejawem społeczeństwa obywatelskiego, lecz jako ruch społeczny był i jest mocną podstawą dla jego rozwinięcia na Ukrainie.

Majdan jako tradycyjna metoda walki politycznej i przejaw demokracji partycypacyjnej na Ukrainie

Ukraiński Majdan jest wyjątkowym zjawiskiem w historii protestów, ruchów i rewolucji pokojowych. Pozytywna aura i samowystarczalność, nieoczekiwany hart ducha i dobroć uczestników tych wydarzeń pobudzają do przemyśleń nad fenomenem majdanu i jego przyszłością. Z majdanem na Ukrainie zaczęło się ХХІ stulecie i zakończyło się ХХ. Po rewolucji pomarańczowej w 2004 roku pojawiły się opinie o roli zjawiska „majdan” w życiu społecznym Ukraińców. Po wydarzeniach Euromajdanu znów zabrzmiały takie wypowiedzi, więc naszym celem w niniejszym podrozdziale pracy będzie ustalenie, czym jest „fenomen majdanu”, czym jest dla społeczeństwa Ukrainy oraz jakie ma korzenia historyczne.

Najpierw wyjaśnimy znaczenie słowa „majdan”. Według słownika języka polskiego słowo „majdan” pochodzi z języka tureckiego. Jest to przestarzałe określenie placu we wsi, w obozie wojskowym lub w warowni (Słownik języka polskiego). We współczesnym języku ukraińskim słowo „majdan” ma kilka znaczeń łącznie z wymienionym wyżej: 1) wielki niezabudowany teren w mieście albo wsi, 2) miejsce dla zabaw dzieci, dla ćwiczeń sportowych oraz teren budowlany, 3) miejsce startu rakiet kosmicznych, 4, 5, 6) znaczenia dialektologiczne – leśna polana, smolarnia, dawny kopiec rozkopany z góry (Словник української мови 1980: 597).

Obecnie na Ukrainie nazwę „majdan” nosi wielki plac w centrum miast albo ulica (na przykład Majdan Niepodległości w Kijowie, Wiczewyj Majdan w Iwano-Frankowsku, ulica Majdan Rynek w Stryju, Majdan Soborny, Majdan Niepodległości i ulica Komsomolski majdan w Połtawie, Majdan Wolności w Charkowie). Olbrzymia niezabudowana przestrzeń w centrum miasta albo wsi daje doskonałą możliwość do zgromadzeń mieszkańców z różnych powodów i okazji. Na majdanach i placach z reguły odbywają się koncerty, festiwale, zawody sportowe, dni kultury, pikniki rodzinne, obchody rocznic Niepodległości państwa, Dnia Zwycięstwa 9 maja itp. Istnieje również tradycja zorganizowania akcji o charakterze politycznym – majdany i place na Ukrainie są powszechnie wykorzystywane przez siły polityczne dla organizacji mityngów, demonstracji, akcji protestacyjnych itp. Majdan również jest wykorzystywany jako teren dla zebrań mieszkańców danej miejscowości, celem których jest rozwiązywanie problemów albo podjęcie znaczących decyzji dla całej wspólnoty. Taka tradycja otwartych zebrań obywatelskich jest mocno zakorzeniona w obyczajach społeczeństwa ukraińskiego. Pawło Tyczyna, jeden z najwybitniejszych ukraińskich poetów i działaczy politycznych XX wieku, prawie 100 lat temu napisał bardzo znany wiersz, w którym mówi o zebraniu mieszkańców wsi z okazji wyborów przywódcy , prawdopodobnie dla obrony tej miejscowości. Wiersz zaczyna się od zwrotki:

Na majdanie blisko cerkwi obywa się rewolucja.

Niech pastuch – wszyscy huknęli –

Będzie za atamana!” (Тичина 1918)

Tutaj należy wspomnieć o tradycjach Siczy Kozaków Zaporożców, gdzie też odbywały się zebrania otwarte i Kozacy wybierali sobie atamana, innych przywódców, decydowali o ważnych dla nich sprawach. Wyższym organem władzy na Siczy była Rada a prawo uczestnictwa w niej mieli wszyscy bez wyjątku Kozacy. Czasem zebrania Rady przeprowadzano również na podstawie reprezentacji. Zebranie kozaków z ich własnej inicjatywy nazywał się Czarną Radą. Do kompetencji Rady należały najważniejsze sprawy kozackiego towarzystwa. Po zlikwidowaniu kozactwa tradycje samorządowe jednak zachowały się w życia lokalnych wspólnot Ukraińców. Nawet nazwa parlamentu niepodległej Ukrainy – Rada Najwyższa – przechowuje tę tradycję. Słowem „Sicz” w znaczeniu przenośnym nazywano Euromajdan. Nawet był taki żartobliwy frazeologizm na Euromajdanie: „Jeżeli sytuacja jest niezrozumiała, buduj Sicz” (Бабченко; Краткий толковый словарь Евромайдана). Nie bez przyczyny dziennikarze i obserwatorzy międzynarodowi po odwiedzinach Euromajdanu nazywali go miastem w mieście i dostrzegali podobieństwo jego organizacji do układu Siczy kozackiej (Бабченко, Аркадий 15 grudnia 2013).

Podobne zebrania obywateli na majdanach są też bardzo bliskie do pojęcia słowa „wiec”. Wiec – zgromadzenie ludzi w celu przedyskutowania jakichś spraw lub wyrażenia wobec nich swojej postawy (Słownik języka polskiego). Tę tezę potwierdza fakt, że masowe zebrania Ukraińców na placu Niepodległości w Kijowie w grudniu 2013 roku miały dokładnie tę nazwę – Ludowy Wiec Majdanu (ogółem odbyło się pięć takich wieców – 1 grudnia, 8 grudnia, 15 grudnia i 22 grudnia 2013 roku, 5 stycznia 2014). Wiec też ma głębokie tradycje historyczne w społeczeństwie ukraińskim i sięga korzeniami czasów Rusi Kijowskiej („wiet”/ вет – ze starosłowiańskiego – rada, вещать mówić). Wiece odbywały się w miastach Rusi Kijowskiej w kształcie ogólnych zborów mieszkańców dla rozstrzygnięcia spraw społecznych. Po przejściu ziemi ukraińskich do Wielkiego Księstwa Litewskiego i Rzeczpospolitej rolę wieców wykonywały sejmiki. Rozpatrując wiec od strony prawnej, jest on organem bezpośredniej demokracji, podobnym do zebrań w miastach Starożytnej Grecji i w średniowiecznych miastach Europy Zachodniej.

Czym w ogóle jest demokracja bezpośrednia (albo jak ją inaczej nazywano partycypacyjna lub uczestnicząca) według określeń naukowych? Polega ona na tym, że ważne decyzje są podejmowane nie przez reprezentantów narodu, ani tym bardziej urzędników, lecz przez samych obywateli. Funkcjonuje współcześnie kilka instytucji demokracji bezpośredniej: referenda czyli głosowania ludowe, sprzeciw (veto) ludowy, inicjatywa ludowa i zebranie mieszkańców (Encyklopedia wiedzy politycznej 2005: 53). W ukraińskim systemie politycznym formalny status posiada instytucja referendum i plebiscytu. Status demokracji bezpośredniej nawet podkreśla tekst Konstytucji. Znów zajrzymy do jej tekstu:

Art. 5. Suwerenem i jedynym źródłem władzy jest lud. Lud sprawuje władzę bezpośrednio i poprzez organy władzy państwowej oraz organy samorządu lokalnego.

Art. 38. Obywatele mają prawo brać udział w zarządzeniu sprawami państwa, w ogólnoukraińskich i lokalnych referendach, swobodnie wybierać i być wybieranymi do organów władzy państwowej i organów samorządu lokalnego.

Art. 40. Wszyscy mają prawo zwracać się indywidualnie lub zbiorowo, w formie pisemnej lub osobiście do organów władzy państwowej, organów samorządu lokalnego i do osób zajmujących stanowiska urzędowe oraz służbowe w tych organach, które są zobowiązane rozpatrzyć podania...

Art. 69. Wola narodu urzeczywistnia się w wyborach, w referendum i innych formach demokracji bezpośredniej.

Art. 72. Referendum ogólnoukraińskie zarządza Rada Najwyższa Ukrainy albo Prezydent Ukrainy zgodnie z ich uprawnieniami, określonymi w niniejszej Konstytucji. Referendum ogólnoukraińskie ogłasza się z inicjatywy ludowej na żądanie co najmniej trzech milionów obywateli Ukrainy posiadających bierne prawo wyborcze, pod warunkiem, że podpisy za przeprowadzeniem referendum zebrano w co najmniej w dwóch trzecich obwodów i nie mniej niż sto tysięcy podpisów w każdym obwodzie.

Art. 93. Prawo inicjatywy ustawodawczej w Radzie Najwyższej Ukrainy posiada Prezydent Ukrainy, deputowani ludowi Ukrainy, Gabinet Ministrów Ukrainy i Narodowy Bank Ukrainy (Конституція України 1996).

Łatwo można dostrzec, że tekst Konstytucji nie określa w sposób konkretny innych form demokracji bezpośredniej oprócz referendum. Referenda mogą być tylko ogólnoukraińskie, brakuje na Ukrainie ustawy o referendach miejscowych, co potwierdzają wydarzenia na wschodzie państwa i w AR Krym, gdzie ludność samodzielnie zorganizowała referenda lokalne, które oczywiście były nielegalne według prawa ukraińskiego, ich wyniki nie zostaną uznane przez państwo ukraińskie. Inicjatywę ludową uznaje się tylko w kwestii podjęcia kwestii ogólnoukraińskiego referendum. Artykuł 93 precyzyjnie zaznacza, że prawo inicjatywy ustawodawczej należy tylko do instytucji władzy i przedstawicieli ludowych (deputowanych), chociaż koncepcja inicjatywy ludowej polega na możliwości przedstawienia przez obywateli pewnej liczby podpisów do parlamentu w sprawie uchwalenie lub odrzucenia pewnej ustawy. Jeśli chodzi o zebrania mieszkańców, to prawo ukraińskie nie wypowiada się na ten temat (oprócz wymienionego artykułu 39 Konstytucji, zgodnie z którym „Obywatele mają prawo do zgromadzeń pokojowych bez broni, i do zebrań, mityngów, pochodów oraz demonstracji...”). Zebrania, gdzie rozważa się i rozstrzyga ważne dla członków społeczeństwa sprawy, mają miejsce na Ukrainie, ale są to zebrania członków związków zawodowych, zespołów pracowników albo zrzeszenia mieszkańców pewnego bloku, osiedla albo członków spółdzielni działkowo-ogrodowej.

Wracając do Euromajdanu i tradycji wieców trzeba przypomnieć, że 22 grudnia 2013 roku Ludowy wiec na majdanie uchwalił rezolucję o stworzeniu ogólnonarodowej organizacji Ludowe zjednoczenie „Majdan” dla późniejszej koordynacji działalności Euromajdanu. Faktycznie ludzie na majdanie upełnomocnili reprezentowanie ich interesów pozapartyjną organizacją społeczną. Czyli widzimy, że w prawie ukraińskim brakuje precyzyjnego określenia pewnych form demokracji partycypacyjnej, co powoduje fakty okazania się tej formy demokracji w sposób niezgodny z ustawodawstwem. Stąd pojawiają się akcje nieposłuszeństwa obywatelskiego, majdany, wiece, protesty masowe itp. Lud chce być usłyszanym przez władzę i w taki sposób słusznie rości swoje pretensje o bezpośredni udział w zarządzaniu państwem. Pełniący obowiązki premiera Ukrainy i jeden z opozycjonistów Ukraińskich Aresenij Jaceniuk powiedział, że politycy na Ukrainie mają zrozumieć, że będą musieli wsłuchiwać się w wolę narodu, ponieważ naród się bardzo zmienił i reaguje na problemy w społeczeństwie bardzo szybko. Po wydarzeniach zimy-wiosny 2014 roku politycy powinni też zrozumieć, że życie na ulicach i w gabinetach urzędników bardzo się różni. Nikt z polityków nie był w stanie przewidzieć, czym się majdan skończy, nawet on (Aresenij Jaceniuk – I. G.) był o trzy kroki z tyłu ludzi, bo szli oni bardzo szybko do przodu (Яценюк 21 maja 2014).

Zdaniem Wołodymyra Gorbacza „Мajdan – to sytuacyjne zjawisko. Ono pojawia się przez to, że w społeczeństwie gromadzą się problemy, które nie mogą być rozwiązane przez istniejące instytucje demokracji – parlament, prezydent, partie polityczne. Мajdan potwierdził, że obywatelskie społeczeństwo na Ukrainie istnieje” (Горбач 20 grudnia 2013). Jednocześnie Мajdan jest cyklicznie powtarzającym zjawiskiem w historii ukraińskiego życia publicznego, które ma swoje głębokie korzenie i historyczne pierwowzory. Wydarzenia Euromajdanu oraz pomarańczowej rewolucji 2004 roku nie były pierwszymi we wznowieniu tradycji zebrań obywateli na majdanach. W nowoczesnej historii Ukrainy było sporo innych przykładów zjawiska „majdan”. Szczególnie to dotyczy końca lat 80. i 90. jako okresu kształtowania ruchów społecznych na Ukrainie. Oto kilka przykładów:

1) Głodówka studentów przeważnie z Kijowa i Lwowa w stolicy na obecnym majdanie Niepodległości (plac Rewolucji Październikowej do 1991 roku) w Kijowie 2-17 października 1990 roku (inaczej nazywana też jako Rewolucja na granicie). Akcja skończyła się spełnieniem wszystkich żądań protestującej młodzieży przez władzy radzieckiej Ukrainy, a mianowicie chodziło im o:

- niedopuszczenie podpisania nowej umowy Sojuszniczej;

- powtórne wybory Rady Najwyższej Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej na wielopartyjnej podstawie nie późnej niż do wiosny 1991 roku;

- powrót na terytorium USRR ukraińskich żołnierzy, a także zapewnienia odbycia służby wojskowej dla Ukraińców wyjątkowo na terytorium Ukrainy;

- nacjonalizacja majątku Komunistycznej partii Ukrainy i Komunistycznego Związku Młodzieży Ukrainy;

- dymisja głowy Rady Ministrów USRR Witalija Masoła.

2) 22 stycznia 1990 roku – akcja Ludowego Ruchu Ukrainy (który później stał się potężną partią polityczną pod przywództwem Wiaczesława Czornowoła) „żywy łańcuch, który połączył na żywo do 5 milionów ludzi od Kijowa do Lwowa w dniu 71 rocznicy zjednoczenia dwóch republik – URL i ZURL.

3) 24 lipca 1990 – Masowy miting zwolenników Ludowego Ruchu Ukrainy na centralnej ulicy Kijowa Chreszczatyku na znak poparcia podniesienia żółto-niebieskiej flagi.

4) Lato 1993 – masowe strajki górników w Donbasie (w istocie to były majdan górniczy, który odbywał się na placach Doniecka); pod presją górników Rada Najwyższa podjęła decyzję o zorganizowaniu referendum co do zaufania parlamentu i Prezydentowi Leonidowi Krawczukowi.

5) 1 lutego – 15 marca 1996 roku – kolejne strajki górników Donbasu.

6) 15 grudnia 2000 roku i 9 marca 2001 roku – masowe akcje protestacyjne w Kijowie pod hasłem „Ukraina bez Kuczmy”, demonstracje uliczne i postawienia miasteczka namiotowego demonstrantów w centrum Kijowa. Zastosowanie przemocy wobec uczestników, areszty aktywistów doprowadziły w parlamencie do kilkakrotnych bezskutecznych prób uruchomienia procedury impeachmentu w 2001 (4). Tak czy owak autorytet Leonida Kuczmy w społeczeństwie został prawie zniszczony.

7) Pomarańczowa Rewolucja – wydarzenia na Ukrainie (21 listopada 2004 roku – 23 stycznia 2005), czyli od zakończenia drugiej tury wyborów prezydenckich, w których zmierzyli się: kandydat obozu władzy, ówcześnie urzędujący premier Wiktor Janukowycz oraz kandydat opozycyjnej partii „Nasza Ukraina”, Wiktor Juszczenko, do czasu złożenia przysięgi prezydenckiej przez ostatniego. W akcjach protestacyjnych na całej Ukrainie uczestniczyły setki tysięcy ludzi, prawie wszędzie akcje były popierane przez przedstawicieli opozycji politycznej i organizacji społecznych. Hasłem protestujących było „Razem nas jest dużo”.

8) Wymieniony wyżej Podatkowy majdan – masowe akcje protestu ukraińskich przedsiębiorców przeciwko uchwalonemu nowemu Kodeksu Podatkowemu w okresie 16 listopada – 3 grudnia 2010 roku w Kijowie oraz w innych wielkich miastach (5).

            Oczywiście majdan jako narzędzie walki politycznej i wyraz nieposłuszeństwa obywatelskiego nie jest wynalazkiem tylko i wyłącznie Ukraińców. Współczesna historia światu ma wiele przykładów takich majdanów na przykład plac Taksim (albo nazwa oryginalna Taksim Meydan) w Stambule, 2013 rok, Majdan Tahrir w Kairze, 2011 rok), place Manieżowy i Bołotny w Moskwie, 2010, 2011, 2013 rok, Plac Niebiańskiego Spokoju (plac Tian’anmen) w Chinach, 1989 rok.

Ze względu na charakter, treść i cele Euromajdanu można określić te zjawisko jako przykład demokracji bezpośredniej. Euromajdan zaistniał jako odrębna instytucja społeczna niezależna od partii i organizacji politycznych, rozporządzeń instytucji państwowych, jednak ona uznawała legalność ustawodawstwa Ukrainy i nie chciała łamać prawa, żeby nie doprowadzać do zamieszek. W tym celu Euromajdan stworzył własne mechanizmy samoorganizacji i samoregulacji w kształcie organizacji Euromajdanu, reguł zachowania protestujących na Euromajdanie, ważne decyzje uchwalano na wiecach albo poprzez delegowanie uprawnień Radzie ludowej Euromajdanu. Ponadto Euromajdan nie był po prostu zebraniem niezadowolonych obywateli w konkretnym miejscu w pewnym okresie czasu, wychodził on za granice placu Niepodległości w Kijowie. Euromajdan istniał w sieciach społecznościowych, użytkownicy których natychmiast reagowali na potrzeby protestujących w Kijowie. Taksówkarzy w Kijowie bezpłatnie zawozili w nocy chętnych którzy chcieli dołączyć się do protestów. Kijowianie, właściciele hoteli i hosteli bezpłatnie gościli u siebie osoby z majdanu. Suma kosztów zebranych na potrzeby majdanu przekroczyła miliony hrywien w ciągu około dwóch tygodni. Tysiące osób popierających wydarzenia na Ukrainie na całym świecie i w innych miastach kraju zorganizowali akcje na znak wsparcia Euromajdanu. Nawet po zakończeniu głównych wydarzeń bezpośrednio na majdanie Niepodległości obywatele wykazywali poparcie strukturom państwowym – została zorganizowana akcja „wyślij sms pod numer 565”, uzyskane środki (jeden sms to koszt 5 hrywien) poszły na konto Ministerstwa obrony Ukrainy jako wsparcie armii ukraińskiej. Zgodnie ze stanem na 22 maja 2014 roku, na konto Ministerstwa wpłynęło 125.5 miliony hrywien (z tej sumy 118 milionów to przelewy na zakup broni i amunicji, reszta pójdzie na leczenie rannych i zakup leków), 104,1 tysięcy dolarów amerykańskich, oraz 43,6 tysięcy euro (125,5 мільйона гривень...). Oprócz tego, ludzie w swym zakresie kupują i dostarczają amunicję, wyżywienie, leki dla potrzeb armii i batalionów samoobrony narodowej.

Majdan przeszedł długą ewolucję do wzorca zimy 2013-2014. W szczególności on kształtował się pod czas studenckich głodówek w latach 90., rozwijał się pod czas akcji „Ukraina bez Kuczmy” i prawie ostatecznie ukształtował się pod czas Pomarańczowej rewolucji 2004 roku. Euromajdan 2013-2014 rozpoczynał się jako protest przeciw intencji zrezygnowania władzy z eurointegracji, zastosowanie przemocy wobec pokojowych protestujących spowodował eksplozję oburzenia w społeczeństwie, co z kolei doprowadziło do nowych żądań: dymisji rządu, ukarani ministrów i funkcjonariuszy winnych wydawania przestępczych rozkazów przeciwko nieuzbrojonych ludziom, przedterminowych wyborów parlamentarnych i prezydenckich, oraz Prezydenta i deputowanych do rady miasta Kijowa. Protesty na ulicach naprawdę stały się częścią politycznej kultury Ukraińców, co jest ważne dla zachowania demokracji w państwie. Ukraińcy żartują, że są propozycję wpisania pojęcia majdanu do ukraińskiej Konstytucji państwa, jako elementu demokracji bezpośredniej. Chodzi o to, jeżeli naród jest z czegoś niezadowolony, on wychodzi na majdan i mówi o tym wprost, a władza nie ma prawa rozpędzać go na siłę.

Majdan mimo wszystko zmusił władzę by uznała jego trwałe istnienie. Jest propozycja by uznać go za organ wyrażenia woli narodu, z żądaniami z którymi należy liczyć się, zawierając kontrakt społeczny na podstawie kompromisu, albo – odpowiednio do demokratycznych procedur – zwalniając miejsce innym politykom, które zdolne wyprodukować i prawodawczo zamocować zasady takiego kontraktu. Majdan może przetworzyć się na organ demokracji bezpośredniej, który będzie funkcjonować na stale, poprawiając i kierując demokrację przedstawicielską tam, gdzie ona będzie przypuszczając się błędów.

 

Przeprowadzone badania doprowadziły do następujących wniosków. Mówiąc o aktywności Euromajdanu można wnioskować, że nie warto tu koncentrować się w trakcie analizy tylko i wyłącznie na idei społeczeństwa obywatelskiego, lepiej pójść w kierunku ruchu społecznego oraz inicjatywy obywatelskiej. Naszym zdaniem Euromajdan jest najbliższy modelowi „pozbawienia” w koncepcji ruchu społecznego, ponieważ nie była ta aktywność działalnością organizacji pozarządowych jak tego wymagają koncepcje społeczeństwa obywatelskiego.

Właściwością Euromajdanu jako ruchu społecznego był brak jednego charyzmatycznego, silnego przywódcy. Tłumaczy się to częściowo tym, że od samego początku akcji protestacyjne toczyły się poza polityką, żeby po raz kolejny nie doszło do manipulowania przez polityków aspiracjami i oczekiwaniami Ukraińców. Rolę elementu organizacyjnego ruchu Euromajdanu spełniali przedstawiciele opozycji ukraińskiej. Ale oni nie kierowali majdanem tylko majdan koordynował ich działania. Na tym polega różnica między majdanem 2004 i 2013-2014. Naszym zdaniem Euromajdan nie był przejawem społeczeństwa obywatelskiego, lecz jako ruch społeczny był i jest mocną podstawą dla jego rozwinięcia na Ukrainie.

Tradycja otwartych zebrań obywatelskich nazywanych obecnie majdanami na Ukrainie jest mocno zakorzeniona w obyczajach społeczeństwa ukraińskiego (staroruski wiec, Sicz kozacka, publiczne obrady na placach na wsi). Majdan udowadnia, że historia, na którą Ukraińcy zwykle narzekają, podaje warte naśladownictwa wzorce: spontanicznej demokratycznej twórczości narodu, wyrażenia woli ludu i samoobrony. Te formy pomogą podołać spuściznę totalitarnej przeszłości i stworzyć oryginalne formy funkcjonowania instytucji demokratycznych w państwie, zniwelować kompleks niepełnowartościowości Ukraińców szerzony przez propagandę najpierw imperium Rosyjskiego, a potem ZSRR i Federacji Rosyjskiej.

Ze względu na charakter, treść i cele Euromajdanu słusznie można określić te zjawisko jako przykład demokracji bezpośredniej. Euromajdan zaistniał jako odrębna instytucja społeczna niezależna od organizacji politycznych, instytucji państwowych, która jednak uznawała legalność ustawodawstwa Ukrainy. Konstytucja Ukrainy nie określa konkretnie innych form demokracji bezpośredniej oprócz referendum. Referenda mogą być tylko ogólnoukraińskie, więc brakuje ustawy o referendach miejscowych, co potwierdzają wydarzenia na wschodzie państwa i w Autonomicznej Republice Krym, gdzie ludność samodzielnie zorganizowała referenda lokalne, które są nielegalne według prawa ukraińskiego. W ogóle w prawie ukraińskim brakuje precyzyjnego określenia form demokracji partycypacyjnej, co powoduje że ta forma demokracji jest niezgodna z ustawodawstwem. Stąd biorą się akcje nieposłuszeństwa obywatelskiego, majdany, wiece, protesty masowe? Мajdan jest cyklicznie powtarzającym zjawiskiem w historii ukraińskiego życia publicznego, które ma swoje głębokie korzenie i historyczne pierwowzory. Wydarzenia Euromajdanu oraz pomarańczowej rewolucji 2004 roku nie były pierwszymi we wznowieniu tradycji zebrań obywateli na majdanach. Majdan jako fenomen życia społecznego Ukraińców przeszedł długą ewolucję do wzorca zimy 2013-2014 kształtował się on pod czas studenckich głodówek w latach 90., rozwijał się pod czas akcji „Ukraina bez Kuczmy” i prawie ostatecznie ukształtował się pod czas pomarańczowej rewolucji. Ukraiński majdan może przeobrazić się w organ demokracji bezpośredniej, który będzie poprawiać demokrację przedstawicielską tam, gdzie ona będzie spodziewać się błędów.

Euromajdan jest produktem kreatywności i świadczenia o obecności (w żadnym przypadku nie pojawieniu się) ukraińskiego społeczeństwa obywatelskiego. On jest ostrzeżeniem dla tych polityków, którzy nie brali pod uwagę opinii ludu, uważając, że nie uda nakłonić go się do działania bezpośredniego. Intensyfikacja procesu tworzenia ukraińskiej nacji, oraz określenie idei narodowościowej przez działanie bezpośrednie jest ważną nauką na przyszłość.

Podsumowanie chciałoby się zakończyć pytaniem, kim jest współczesny dobry obywatel, który posuwa się do nieposłuszeństwa obywatelskiego, uczestnictwa w ruchach społecznych jako narzędzi obrony swoich praw, dobra publicznego i sprawiedliwości w państwie? Barbara Markiewicz cytuje polskiego pisarza politycznego Jakuba Przyłuskiego (który żył w latach 1512-1554): „Za obywatela uważany jest człowiek, który może w państwie sprawować urzędy. A obywatelem dobrym ten jest, kto miłuje własną ojczyznę, żyje według tego samego, co inni obywatele, prawa, mądrze przewodzi albo słucha rozkazów, zawsze troszczy się o dobro publiczne, nie waha się narazić na niebezpieczeństwo, a nawet na śmierć dla swej rzeczypospolitej” (Markiewicz 1996). Takie określenie obywatelstwa nie budziłoby większego sprzeciwu także i dzisiaj, choć pochodzi ono jeszcze z XVI wieku. To określenie dobrego obywatela jest bardzo bliskie do wzorca działań obywateli ukraińskich w trakcie wydarzeń Euromajdanu, którzy bez wahania stali zimą na mrozie, bez zbroi stawiąc opór wobec przemocy rządu i nawet świadomie narażali się na śmierć. Ale odwagi jest dziś za mało, żeby pokonać niesprawiedliwość i „sprawować urzędy”, niezbędna jest jeszcze wiedza i umiejętność bycia współczesnym obywatelem tym bardziej w państwie, które łamie zasady demokracji, nie bierze pod uwagę żądań obywateli i wydaje zbrodnicze rozkazy zastosowania przemocy wobec nieuzbrojonych demonstrantów.

Taka wiedza leży dziś w zakresie edukacji obywatelskiej, która jest bardzo ważną częścią rozwoju społeczeństwa obywatelskiego. Wiedza o sposobie funkcjonowania państwa, prawach i obowiązkach obywatela pozwala zrozumieć, jak być obywatelem i jak z tego korzystać. Na przykład dysponując taką wiedzą, można uświadomić sobie, że aparat administracyjny władzy państwowej, jej narzędzie wymierzone w obywatela, powinien być pośrednikiem między obywatelem i władzą. Jednak najważniejszym elementem obywatelskiej edukacji powinno być uświadomienie sobie przez ludzi, iż ich wolność w sferze prywatnej realizuje się nie w opozycji, lecz poprzez wolności obywatelskie. Zrozumienie tego może pozwoli odkryć nowe znaczenie praw obywatelskich i wytrąci ludzi z politycznej bierności (to dotyczy nie tylko Ukrainy). Poszerzając swoją wiedzę obywatelską Ukraińcy możliwie nie będą musieli wychodzić na ulicę po raz kolejny i znów przypominać rządzącym o swym istnieniu i o swoich prawach obywatelskich w sposób niezgodny z prawem. W tym kontekście bardzo pociesza aktywność wyborców podczas głosowania na prezydenta Ukrainy 25 maja 2014 roku. Wysokie wskaźniki obecności, stanie w długich wielogodzinnych kolejkach do urn wyborczych, aktywność obserwatorów i przedstawicieli organizacji społecznych jak najbardziej świadczy o tym, że naród Ukrainy wybierał sobie nie kolejnego wybawiciela, mesjasza, a menadżera, który potrafi pracować dla dobra kraju.

Obywatele nie mają prawa stać na uboczu i być tylko obserwatorami procesów politycznych. Każdy z nich powinien być nosicielem przebudzenia ukraińskiego narodu. Wspólnota obywateli razem powinna rozpocząć proces przebudzenia ukraińskiego społeczeństwa i oczyszczenia ukraińskiej władzy przez realną przemianę systemu władzy w Ukrainie. Organizacje społeczne broniące prawa człowieka z „duchem majdanu” powinny tworzyć szeroki społeczny ruch i razem z opozycyjnymi siłami informować obywateli o taktyce działań. Na tym powinien polegać rozwój społeczeństwa obywatelskiego na Ukrainie.

Jak już mówiono, ukraińska świadomość polityczna nagle „budzi się” podczas decydujących momentów dla historii narodu. Zwłaszcza aktywność polityczna podczas tych dramatycznych wydarzeń i przedterminowych wyborów prezydenckich na Ukrainie odrodziła nadzieje na społeczeństwo obywatelskie i państwo ze stałymi tradycjami demokratycznymi. Odwaga cywilna, siła woli, którą wykazał naród ukraiński daje podstawy by myśleć, że społeczeństwo obywatelskie będzie nadal rozwijało się i wzmacniało się na Ukrainie. Chociaż trzy miesiące walki o wolność i prawo narodu na samookreślenie to zbyt mało, żeby zmienić zasadniczo świadomość społeczną, która kształtowała się w trakcie wielu lat.

W dalszej perspektywie zaleca się analizę celowości wprowadzenia nowych form demokracji bezpośredniej – inicjatywy ludowej, veto, zebrania mieszkańców a także referendum miejscowego z kolejnym zainicjowaniem zmian w ustawodawstwie Ukrainy. Wyniki tej pracy posłużą lepszemu rozumieniu istoty zjawiska Euromajdanu oraz fenomenu majdanu jako tradycyjnej metody walki o swoje prawa obywatelskie na Ukrainie.

 

Przypisy

1. Słowo „sotnia” wywodzi się z czasów kozackich, gdy oznaczało pojedynczy oddział sotni. Nazewnictwo to przyjęła także samoobrona Majdanu.

2. W noc z 30 listopada na 1 grudnia 2013 roku grupa nieuzbrojonych protestujących, przeważnie to była młodzież studencka, została okrutnie pobita przez funkcjonariuszy milicji.

3. Pożytek publiczny określany jest ogólne jako działalność spełniająca cele szlachetne i społecznie użyteczne bądź mająca na względzie cele społecznie użyteczne i prowadzona w sferze zadań publicznych.

4. Osoba drugiego Prezydenta Ukrainy Łeonida Kuczmy wiąży się ze zniknięciem opozycyjnego dziennikarza Heorhija Gongadze, który został zamordowany we wrześniu 2000. Dowodem miały być nagrane potajemnie taśmy, z których miało wynikać, że w rozmowie z ówczesnymi szefem administracji Wołodymyrem Łytwynem i ministrem spraw wewnętrznych Jurijem Krawczenko Prezydent dyskutował na temat pozbycia się niewygodnego dziennikarza. Ujawnienie taśm stało się początkiem szerokiej akcji społecznej „Ukraina bez Kuczmy”

5. Podatkowy majdan – masowe akcje protestu przedsiębiorców ukraińskich przeciwko uchwalonemu nowemu Kodeksowi Podatkowemu (tak zwany Kodeks Azarowa-Tigipka) w okresie od 16 listopada do 3 grudnia 2010 roku na Majdanie Niepodległości w Kijowie oraz w innych wielkich miastach. Niezadowolenie wywołał fakt, że nowy Kodeks zawierał 135 tytułów podatków i obowiązkowych płatności dla przedsiębiorców, co jest najgorszym wskaźnikiem w ogóle na świecie. Nad ranem 3 grudnia miejskie służby stolicy pod nadzorem specjalnych jednostek MSW zdemontowały miasteczko namiotowe przedsiębiorców, protestujących przeciwko reformie podatkowej. Prezydent Ukrainy uważa, że likwidacja namiotowego miasteczka odbyła się zgodnie z prawem. „Namioty zostały zdemontowane zgodnie z decyzją sądu”, – powiedział Wiktor Janukowycz. Dodał, że dialog z przedstawicielami małego i średniego biznesu, którzy protestowali przeciwko nowej Ustawie podatkowej, został zakończony przyjęciem odpowiednich decyzji. Rada Najwyższa Ukrainy 2 grudnia 2010 roku przyjęła nową redakcję Kodeksu podatkowego, a Prezydent 3 grudnia podpisał przyjęty przez Parlament znowelizowany Kodeks podatkowy.

 

BIBLIOGRAFIA

Dokumenty:

Конституція України. (13.07.1996), „Урядовий курєр”, No 129-130.

Książki:

Gliński, Piotr. 2006. Style działań organizacji pozarządowych w Polsce: grupy interesu czy pożytku publicznego? Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN.

Encyklopedia wiedzy politycznej. 2005. Pod red. Marka Chmaja, Joanny Marszałek-Kawy, Wojciecha Sokoła. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek.

Leksykon politologiczny. 1999. Polityka – ustrój – idee. Pod red. Marka Chmaja i Wojciecha Sokoła. Lublin: Morpol.

Mała encyklopedia wiedzy politycznej. 2003. Pod red. Marka Chmaja i Wojciecha Sokoła. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek.

Przybylski, Henryk. 2004. Politologia. Wydanie drugie. Katowice-Warszawa.

Samoorganizacja społeczeństwa polskiego – trzeci sektor: praca zbiorowa. 2002. Pod red. Piotra Glińskiego, Barbary Lewenstein i Andrzeja Sicińskiego; przy współpr. Piotra Frączaka i Ryszarda Skrzypca. Warszawa: Wydaw. Instytutu Filozofii i Socjologii PAN.

Żyro, Tomasz. 2012. Wstęp do politologii. Warszawa: PWN.

Словник української мови. Академічний тлумачний словник (1970 - 1980), Т. 4, Київ 1980, с. 597.

Zasoby internetowe:

Бабченко, Аркадий. Территория воли: майдан глазами российского журналиста. 15 grudnia 2013. http://censor.net.ua/resonance/263626/territoriya_voli_mayidan_glazami_rossiyiskogo_jurnalista

Горбач, Володимир. Майдан – це активна форма існування громадянського суспільства. 20.12.13. http://www.3republic.org.ua/ua/news/12180

Markiewicz, Barbara. 1996. Być obywatelem. Wiedza i życie. http://archiwum.wiz.pl/1996/96113900.asp

Słownik języka polskiego. PWN http://sjp.pwn.pl

Тичина, Павло. 1918. На майдані коло церкви… http://ukrlit.org/Tychyna_Pavlo_Hryhorovych/Na_maidani_kolo_tserkvy/

Яценюк: Я був на три кроки позаду Майдану. 21 maja 2014. http://www.pravda.com.ua/news/2014/05/21/7026022/

125,5 мільйона гривень надійшло на рахунки Міністерства оборони України в рамках акції „Підтримай Українську армію”. 23.05.2014. http://www.mil.gov.ua/index.php?lang=ua&part=news&sub=read&id=34943

 

REFERENCES

Dokuments:

Konstytucja Ukrainy. (13.07.1996), „Uriadowyj kur’er”, No 129-130.

Books:

Glin’ski, P. (2006), Style dzhalan’ organizatsi pozazhondovych v Polstse: grupy interesu chy pozhytku publichnego? Instytut Filozofii i Sotsiologii PAN Publ., Warsaw.

Entsyklopedia viedzy politychnej. (2005), Ed. by Mark Khmaj, Joanna Marshalek-Kava, Vojchekh Sokol, Adam Marshalek Publ., Torun’.

Leksykon politologichny. (1999), Polityka – ustruj – idee. Ed. by Mark Khmaj, Vojchekh Sokol, Morpol Publ., Lublin.

Mala entsyklopedia viedzy politychnej. (2003), Ed. by Mark Khmaj, Vojchekh Sokol, Adam Marshalek Publ., Torun’.

Pshybylski, H. (2004), Politologia, 2nd ed., Katowitse-Warsaw.

Samoorganizatsia spolechen’stva polskiego – tshechy sektor. (2002), Ed. by Piotr Glin’ski, Barbara Lewenstein, Andzhej Shichin’ski; and Piotr Fronchak, Ryshard Skshypets, Instytut Filozofii i Sotsiologii PAN Publ., Warsaw:

Slovnyk ukrains’koi movy. Akademichny ttumachny slovnyk. (1980), Vol. 4, Kyiv, p. 597.

Zhyro, T. (2012). Vstep do politologii, PWN Publ., Warsaw.

Internet publications:

Babchenko, А. (15 December 2013), Terytoria voli: maidan glazami rossijskoho zhurnalista, Available at: http://censor.net.ua/resonance/263626/territoriya_voli_mayidan_glazami_rossiyiskogo_jurnalista (accessed 10 April 2014).

Gorbach, W. (20 December 2013), Maidan – tse aktyvna forma isnuvannia gromadians’koho suspil’stva, Available at: http://www.3republic.org.ua/ua/news/12180 (accessed 13 April 2014).

Markievich, B. (1996), Bych obyvatelem. Available at: http://archiwum.wiz.pl/1996/96113900.asp (accessed 5 February 2011).

Slovnik jenzyka polskiego. PWN, Available at: http://sjp.pwn.pl (accessed 7 May 2014).

Suspilno-politychna sytuatsia v Ukrainie. Pres-reliz Tsentru Socis, (December 2013), Available at: http://www.socis.kiev.ua/ua/press/suspilno-politychna-sytuatsija-v-ukrajini-hruden-2013.html (accessed 21 April 2014).

Tychyna, P. (1918), Na maidanie kolo tserkvyAvailable at: http://ukrlit.org/Tychyna_Pavlo_Hryhorovych/Na_maidani_kolo_tserkvy/ (accessed 7 April 2014).

Jaceniuk: Ja buv na try kroky pozadu Maidanu. (21 May 2014), Available at: http://www.pravda.com.ua/news/2014/05/21/7026022/ (accessed 21 May 2014).

125,5 milliony hrywen’ nadijshlo na rachunky Ministerstwa oborony Ukrainy w ramkach aktsji “Pidtrymaj Ukrains’ku armiju”. (23 May 2014), Available at: http://www.mil.gov.ua/index.php?lang=ua&part=news&sub=read&id=34943 (accessed 23 May 2014).

 



Создан 06 окт 2014