Nauki Społeczno-Humanistyczne Соціально-Гуманітарні Науки Social and Human Sciences

 

Galatska,Valentyna, 2017. PROSPECTS OF DEVELOPMENT OF MODERN UKRAINIAN AND POLISH THEATRE: JOURNALISTIC INTERPRETATION. Social and Human Sciences. Polish-Ukrainian scientific journal, 01 (13).




 

PERSPEKTYWY ROZWOJU UKRAIŃSKIEGO I POLSKIEGO TEATRU: RECEPCJA PUBLICYSTYCZNA

 

UKD (Uniwersalna klasyfikacja dziesiętna) 070.447:792+316.77](438+477)

 

Galacka, Walentyna,

kandydat nauk filologicznych, docent,

Kijowski Uniwersytet Narodowy imienia Tarasa Szewczenki

(Ukraina, Kijów),

Instytut Dziennikarstwa,

katedra komunikacji socjalnych,

doktorant,

e-mail: polygraph@i.ua

 

            W artykule konstatuje się, że we współczesnym teatralnym obszarze Ukrainy aktywnie pozycjonują się światopoglądowe charakterystyki narodowego scenicznego bytu, przedstawione w reżyserskiej koncepcji Łesia Kurbasa i interpretowane ustnie przez współczesną teatralną publicystykę Ukrainy w gatunkach recenzji, przeglądu, w stylowej manierze znanych publicystów.Prześledzone intertekstualne i socjokulturowe współdziałanie ukraińskiego narodowego teatru z zasadami polskiej szkoły teatroznawczej (m. Wrocław, centrum Jerzy Grotowskiego), ekstrapolowanymi na współczesną publicystykę teatralną.

Słowa kluczowe: publicystyka teatralna, ekstrapolacja, performance, rytuał, intertekstualność (intertekstualne współdziałanie), intermedialność.   

 

 

PROSPECTS OF DEVELOPMENT OF MODERN UKRAINIAN AND POLISH THEATRE: JOURNALISTIC INTERPRETATION

 

Galatska,Valentyna,

Candidate of Philological Sciences, Associate professor,

National Taras Shevchenko University of Kyiv (Ukraine, Kyiv),

Institute of Journalism,

Department of Social Communications,

doctoral candidate,

e-mail: polygraph@i.ua

 

            SUMMARY

It is stated in the article that in the modern theatrical space of Ukraine the world view descriptions of a national stage existence, presented in the stage-director conception of Les Kurbas and interpreted verbally by the modern theatrical journalism of Ukraine in the genre of review in the stylish manner of well-known publicists are actively positioned. Intertextual and sociocultural interaction of the Ukrainian national theatre with the principles of Polish school for theatrical research and training (Wroclaw, the Center of Yezhy Hrotovskyi), extrapolated on modern theatrical journalism,is traced.

Keywords: theatrical journalism, extrapolation, performance, ritual, intertextuality (intertextual interaction), intermediality.

Przedstawienie problemu. Współczesny świat teatru przebywa w intermedialnym istnieniu, co potwierdzają liczne poszukiwania i osiągnięcia na granicy scenicznych i słownikowych sztuk. System znakowy teatru jakotypu komunikacji socjalnej na różnym gruncie narodowym prezentuje się w organicznych składnikach tego rodzaju sztuki, stuleciami napracowanych w branży filozofii kultury, teatroznawstwie, teorii i historii dziennikarstwa. Dla wcielenia realiów ukraińskich życia teatralnego właściwa jest podniosła uwaga do emocjonalnego świata człowieka, zaprezentowana swoistym przejawem melodramatyzmu w artystycznych przyjęciach. Zrodzona ona przez kordocentryczność jak mentalną cechę narodu, estetycznością postrzegania i odtworzenia bytu, lirycznością duchowego świata Ukraińca. Organicznie to przedstawiono w systemie teatralnym wybitnego reżysera-eksperymentatora, założyciela teatru psychicznego Łesia Kurbasa, który uważał, że teatr ukraiński jest „niedociągnięty gest, niedomówione słowo” [1, s.17]. Wprowadzona wielkim mistrzem sceny intelektualna wizja światowej dramaturgii dziś spełniasię w reżysersko- aktorskich poszukiwaniach współczesnego teatru ukraińskiego i analityczno-obrazowej jego projekcji, przedstawionej przez periodyki teatralne.

Wspólnota teatralna współczesnej Ukrainy pracuje również według najnowszych metodyk współczesnych reżyserów europejskich iteoretyków teatru, wśród których spuścizna artystów polskich zajmuje zasadnicze miejsce.Tej międzynarodowej socjokulturowej wymianie sprzyjają, niewątpliwie, geograficzna i mentalna bliskość sąsiednich narodów słowiańskich, adekwatne postrzeganie kategorii warunkowego bytu teatralnego, ujawnionych w działaniu scenicznym, wspólność psychofizycznej wizji realiów życiowych.

Aktualność naukowego opanowania tej problematyki jest powołana również koniecznością połączenia osiągnięcia różnych gałęzi wiedzy humanistycznej, obiektem badania w których występuje sztuka Melpomeny: filozofia kultury, teatroznawstwo, teoria i historia teatru, nauka o dziennikarstwo. Ekstrapolacja światopoglądowo-treściowych pojęć sztuki teatralnej na współczesną publicystykę teatralną Ukrainy, podana w teoretycznych pracach wybitnego przedstawiciela ukraińskiego teatru psychologicznego, reżysera Łesia Kurbasa i współczesnego polskiego reżysera-eksperymentatora, założyciela Wrocławskiej szkoły teatralnej Jerzy Grotowskiego jest wybraną w niniejszym artykule celem badania.Jego międzydyscyplinarna specyfika pobudza do poszukiwania relewantnych metod analizy naukowego materiału: systemowo-analitycznego, komparatywnego, indukcyjnie-dedukcyjnego, dyskursywnego, analizy treści.

Materiałem badania występują specjalistyczne periodyki Ukrainy (czasopisma „Kino-teatr”, „Ukraiński teatr”, informacyjno-analityczny tygodnik „Lustro tygodnia”, polskie specjalistyczne czasopismo „Teatr” w okresie od 2013 r. do 2017 r.)

W trakcie wykonania pracy stawimy następujące zadania:

1)         zarysowywać teoretyczne pozycje wybitnych działaczy światowego teatru Łesia Kurbasa i Jerzy Grotowskiego wobec specyfiki sztuki scenicznej;

2)         śledzić środki ekstrapolacji uogólniań reżyserskich Jerzy Grotowskiego w obszarze teatru ukraińskiego, w szczególności w tekstach współczesnej publicystyki teatralnej;

3)         ujawnić zasady intertekstualności i socjokulturowego współdziałania ukraińskiej publicystyki teatralnej z zasadami polskiej szkoły teatroznawczej.

Wybitny teoretyk światowej sztuki teatralnej, polski reżyser Jerzy Grotowski odnotował współczesną rzeczywistość jako rytualną, w której „sztuka jest przewodnikiem” [2,s.135] duchownych poszukiwań człowieka w zglobalizowanym społeczeństwie. Teatralnewidowisko jako rytuał spełnia się za pomocą performаnсe, który przewiduje „dokonane działanie, akt” [2, s. 135]. Sposób istnienia współczesnego teatru przewiduje różnorodność stylowych manier, sformowanych pod wpływem zewnętrznego lub wewnętrznego działania, w którym życie modeluje się w formie ustnego i cielesnego przedstawienia. Powołana ona, żeby szukać sens życia człowieka, uszlachetniać duszę.

Najbardziej adekwatnie przekazuje istotę sztuki scenicznej jako „realizacji dramaturgii” działanie przedstawione w słowie. Więc, odbywa się „realizacja tekstu” [2,s.12]: ustnie, wizualnie orazna wzór performance. Współczesny teatr ukraiński twórczo przemyśluje reżysersko-teatroznawczy dorobek Jerzy Grotowskiego i na narodowych niwach scenicznych dąży do wcielenia jego zasady, demonstrując pluralizm reżysersko-aktorskiej interpretacji wydarzeń bytu człowieka. Sztuka sceniczna współczesnej Ukrainy występuje samowystarczalnie komunikatywnym modelem narodowej kultury artystycznej, w którym aktywnie zrealizują się światopoglądowe i wartościowo-orientacyjne funkcje. Synergiczna artykulacja bytu człowieka, zaprezentowana w pozycjach niestabilności, nieliniowości, niesystemowości [3,s.10], znalazła przejaw we współczesnym teatrze i takiej jego analitycznie-obrazowej projekcji jako publicystyka teatralna. Symbolicznie-kulturowy kod epoki postmodernizmu wciela się w tym medium artystycznym, który dziś zyskał statusu fikcyjnego, zdaniem niemieckiego badacza K. Balme [4, s.77].

Najważniejsze kategorie sztuki teatralnej, ogłoszone w pracach teoretycznych Jerzy Grotowskiego (arsenał środków, metod, partytura aktora, performance, rytuał), ekstrapolują się na współczesną publicystykę teatralną i organicznie dekodują się w werbalnej manierze znanych dziennikarzy teatralnych na łamach specjalistycznych wydawnictw teatralnych „Kino-teatr”, „Ukraińska kultura”, „Ukraiński teatr”, analitycznego tygodnika „Lustro tygodnia”. Największej artystycznej odpowiedniości przybiera koncept Jerzy Grotowskiego “arsenał środków”, który ujawnia istotę zawodu aktora i polega na wieloboczności jej prezentacji w analitycznie-artystycznych gatunkach publicystyki teatralnej. Niepowtarzalność światu wewnętrznego artystów, osobiste sekrety ich mistrzostwa, pomnożone na aktywną pozycję obywatelską, twórcze eksperymentatorstwo, stają w licznych wywiadach teatralnych. Ten gatunek ma najczęściej odmianę „wywiad-dialog”, dlatego najpełniej odtwarza znany model komunikatywny R. Jakobsona, który pozycjonuje grupę nadawców (w tym wypadku czytelników teatralnych). To przekonująco ilustruje wywiad-dialog А. Saffir zludową artystką Ukrainy Natalią Sumską w czasopismie „Ukraińska kultura”, który nazywa się „Widzowi trzeba widowiska, które niosą światło...”. Interesującym jest to, że aktorka upatruje swoje mianowanie w demonstracji narodowej samowystarczalności: „W dowolnym scenicznym obszarze moje główne zadanie – donieść ukrainstwo, chociażby w swoim personażu, który gram. W bohaterce, którą przedstawiam, obowiązkowo powinien być charakter” [5, s.13].  Tak więc, znana ukraińska aktorka teatru i kino podświadomie apeluje do pozycji Jerzy Grotowskiego, podanych w pracy „Aktor bez ukrycia”. Teoretyk zauważa, że aktor musi „jak skalpelem manipulować scenicznym obrazem dla reparacji własnej indywidualności” [2, s.27]. Aktywność autorskiej pozycji dziennikarza (wywiadowcy) i nosiciela informacji (wywiadowczego) w teatralnych wywiadach przedstawiona za pomocą przyjęć amplifikacji, metonimii, miarowego emocjonalnego tempo rytmu frazy, konstrukcji parcelowanych.

Teoretyczne pojęcie Jerzy Grotowskiego „metoda” dużo w czym nawołuje się z koncepcją K. S. Stanisławskiego. Artykuł polskiego artysty „Nie był całkiem sobą” polemicznie określa światowe znaczenie teatralnych poszukiwań założyciela znanego systemu teatralnego, istota któregowyznacza się „zaproponowanymi okolicznościami”. Właśnie ten algorytm jako ujęcie perspektywiczne wymiaru mistrzostwa aktorskiego biorą pod uwagę dziennikarze, charakteryzując ostatnie premiery na scenach teatralnych Ukrainy. Duży krytyczny rezonans mają dziś przedstawienia, w których poruszają się pytania historycznej prawdy, godności narodowej w przełomowy dla kraju czas. Jednym z takich scenicznych widowisk jest praca „Boje w szpitalnych salach”, postawione przedstawieniem „Sława bohaterom” Pawła Arie. Koncepcja artystycznej rzeczywistości, przedstawiona przez krytyka teatralnego O. Wełymczanicą, na łamach czasopisma „Kino-teatr”, spełnia się w dramatycznych współrzędnych z pozycji polemiczności, prawdy artystycznej. Na podstawie szerokich uogólniań kulturologicznych autor robi oryginalną analizę komponentów widowiska, które tworzą panoramiczną wizję scenicznego bytu: „... teksty Arie okazują się misternym splotem urazów trochębardziejodległej przeszłości z szerokim spektrum dzisiejszych problemów. Dokonaności temu kolażu dodają soczyście zameldowane żywipersonaże ze swoim szczególnym życiowym bagażem i jaskrawymi charakterami”[6, s.17]. Subiektywny obraz wizji rzeczywistości fikcyjnej O. Wełymczanicy, jest odnotowany w środkach składni poetyckiej, przybranych antytezach, metaforycznych uogólnianiach, co zaświadcza wydajność ekstrapolacji konceptów Jerzy Grotowskiego w postmodernistycznym teatrze Ukrainy początku XXI wieku.

J. Grotowski w pracy „Teatr i rytuał” artykułuje pozycję o tym, że teatralnewidowisko promieniuje energię, która powstaje z przeciwieństw (subiektywne – obiektywne, partytura - akt). To, zdaniem wybitnego reżysera teatralnego, osiąga się „przez wieloplanowość utworu, akcentując uwagę jednocześnie na różne jego aspekty, które przebywają w związku między sobą”  [2, s.69].

Tawieloplanowość wtekście wyrabia się w publicystyce teatralnej Ukrainy za pomocą konceptów metaforycznych, które wywołują u czytelników oryginalne asocjatywne pola. Tak, na łamach tygodniowejogólnoukraińskiejedycji „Lustro tygodnia”znany publicysta Oleg Werhelis wdaje się do ironicznie-podkreślonej maniery przemyśliwania widowisk teatralnych w krytycznej wyobraźni, proponując analitycznie-artystyczne gatunki publicystyki. Autor pomyślnie dekoduje kątowe pojęcia systemu teatralnego Jerzy Grotowskiego „performer”, „partytura”, które składają zasadniczą treść teatralnego opanowania rzeczywistości w epokę postklasycystyczną. Artysta teatralnystaje jak „człowiek działania<…>nauczyciel – jak w rzemiosłach – to ten, przez kogo udziela się nauka” [7, s.13].

Publicysta kształci swoimi krytycznymi osądami pewne wartościowe punkty o przedstawieniu, do których dosłucha się widz.Sceniczne widowisko postrzega się jako wykonawczo-rytualny proces. Więc, tworzy się łańcuch komunikatywny: „dziennikarz - czytelnik” lub „adresat - nadawca”. Dokonane mistrzostwo autorskie dziennikarza, konceptualność przedstawienia rzeczywistości dramatycznej w materiałach wielkich rodzajowych form (korespondencja-namysł, portretowy wywiad, przegląd) pozwala mówić o postaci artysty słowa jako performera, który pobudza czytelnika ku twórczej współpracy, empatycznego postrzegania rzeczywistości.

Efektywny łańcuch komunikatywny OlegWergelis wirtuozowski tworzy, naprzykład, w szkicu „Pukają! Otwórzcie!”, poświęconym problemom młodej reżyserii Ukrainy. Interesująco stwarza autor zbiorowy obraz reformy teatralnej jako intertekstualny (ze znanej tragedii Szekspira) – Zjawa ojca Hamleta: «Kartkirozewarły się... To jak gdyby pogląd Hamleta na zjawę ojca. Porozmawiali – i mgła się rozproszyła” [7, s.14].Warto zaznaczyć, że każdy materiał publicystyczny O. Wergelisa skierowany jest na interaktywne współdziałanie z czytelnikiem, konstatuje twórcze problemy współczesnego ukraińskiego teatru i formuje u czytelników szeroki kulturologiczny widnokrąg.

Dla wcielenia realiów ukraińskich życia scenicznego na łamach periodyków teatralnych właściwa jest podniosła uwaga do światu emocjonalnego człowieka, zaprezentowana swoistym przejawem melodramatyzmu w artystycznych przyjęciach. Ona spowodowana jest kordocentrycznością jako mentalną cechą narodu, estetycznością postrzegania i odtworzenia bytu, lirycznością świata duchowego Ukraińca. Organicznie to skupiono jest w systemie teatralnym wybitnego reżysera-eksperymentatora, założyciela teatru psychologicznego Łesia Kurbasa, który uważał, że sztuka – „to jest taka forma stosunków między ludźmi, gdzie przez utwór artystyczny nastrajająsię najedną percepcję rzeczywistości i odczuwania życia” [1, s.69]. Wniesiona dużym mistrzem sceny jest intelektualna wizja dramaturgii światowej,dziś spełnia się w reżysersko-aktorskich poszukiwaniach współczesnego teatru ukraińskiego i analitycznie-obrazowej jego projekcji, przedstawionej periodykami teatralnymi.

Wszechukraińskie analitycznie-naukowe czasopismo „Kino-teatr” regularnie przedstawia aktualne dla ukraińskiego kulturowego continuum widowiska teatralne, wdając się do werbalnego dekodowania elementów systemu teatralnego Łesia Kurbasa i reprezentując aktorów jako „materiał” dla przedstawień z potężnymi twórczymi funkcjami, Łeś Kurbas dużą uwagę akcentuje w swoich twórczych poszukiwaniach kształtowaniu kultury działacza teatru, jego światopoglądowemu kształtowaniu się, wzrostu osobistemu. Interesująco ta zasada uosabia się w rubryce „Oblicza” na łamach zaznaczonego czasopisma. W szkicu o ludowej artystce Ukrainy H. Stefanowej „Kimberlitowa dusza” autor materiału O. Sakwa mistrzowsko ujawnia właściwości twórczego charakteru pisma wybitnej aktorki, stosując rytoryczne przyjęcia gradacji, amplifikacji: „Natomiast, Halyna Stefanowa wytworzyła swój „nadteatr”. Stefanowa w tym sensie – zjawisko, które jednocześnie przedstawia się jako diament, oraz jubiler... ona i marmur, i kamieniarz w jednym obliczu” [8, s.18].

Przyjęcia mistrzowkiego wcielenia psychologizmu na scenie, wyartykułowane przez Łesia Kurbasa, znalazły przed łużenie w poszukiwaniach reżyserskich A. Biłousa, teraź niejszego głównego reżysera Kijowskiego Młodego teatru, dziedzica spuścizny artysty, któryw 20-e lata ХХ wieku stworzył tenteatr. Dlatego symbolicznym i komunikatywnym wydarzeniem zostało wydanie oddzielnej liczby czasopisma „Ukraiński teatr” (№3 za 2016 r.), poświęconego temu teatralnemu zespołowi, jego najwybitniejszym mistrzom.W gatunku lejtmotywnego wywiadu „Teatr – sprawamłodych” głównemu redaktorowi N. Sokołenko, dzisiejszy główny reżyser A. Biłous konstatuje, dotrzymując idei zachowania twórczej spuścizny Łesia Kurbasa: „Chciałbym uważać naszwolennikami akurattego Młodego teatru, który powstał na początku XX wieku” [9, s.6]. Projekcja genialnej wizji teatralnej przyszłości Kurbasa wpłynęła na rozwój teatru całej Europy. 

Teatralni działacze współczesnej Ukrainy pracują dziś według najnowszych metod nowoczesnych reżyserów europejskich i teoretyków teatru, wśród których spuścizna polskich mistrzów zajmuje zasadnicze miejsce. Tak, performance-teoria Jerzy Grotowskiego, w szczególności taki jej definicje,jak akt, rytuał, performer, znajduje twórczy przejaw, interesujące podejścia, na scenach teatrów Ukrainy, i,ustnie pozycjonuje się na łamach specjalizowanych drukowanych edycji. Omen, żeistnieje żyzna twórcza współpraca ukraińskich i polskich działaczy teatralnych, produkowana wspólnymi przedstawieniami, twórczą interpretacją zasad dwóch rodzajów teatru, bliskich według terytorium, powiązanych historycznymi korzeniami, wspólną słowiańską przyrodą myśli, ustnie-wyrażistych środków. To wywołuje nową estetyczną jakość i interesująco skupiasię w intertekście teatralnych widowisk, wydarzeń i podejść.

Znakowym wydarzeniem dla polskiej wspólnoty teatralnej została edycja czasopisma „Teatr” (№4 za 2014 roku), poświęcona wydarzeniom Euromajdanu w Ukrainie i jego projekcji teatralnej. Ukraiński krytyk teatralny Wiktor Sobijański w artykule „Artystyczna kronika Euromajdanu” robi analityczną prezentację życia kulturowego w Ukrainie pod wpływem kontekstu politycznego: „Jestem pewien, że także ukraiński teatr, postawiony przed potrzebą przemyśliwania tego,co się odbyło,czekają gruntowne zmiany” [10, s.13]. Należy wskazać, że wyżej wymieniona liczba polskiego czasopisma była poświęcona politycznym wydarzeniom w Ukrainie i ich kulturowo-filozoficznemu uświadomieniu przez polskie społeczeństwo. Wywiady z czołowymi krytykami teatralnymi Ukrainy H. Weselowską, I. Czużynową, N. Sokołenko, są przedstawione w materiałach „okrągłego stołu”, przygotowanego przez polskich autorów Wodzińskiego i Korcińskiego, zaświadczają analityczną ocenę stanuteatralnej rzeczywistości w Ukrainie okresu decentralizacji władzy. Autorzy międzynarodowej dyskusji teatralnej demonstrują polemiczność wyrażania myśli,orientację na tradycyjne i nowatorskie opanowanie teatralnego obszaru, powołane zmienić świadomość społeczeństwa. 

Wnioski. Teatr dla współczesnego człowieka powstał jako środek poszukiwań duchownych, harmonii jednostki ze światem. Sztuka dramatyczna jako czynność, ujawnioną w słowie, rozpatrywał wybitny polski reżyser J. Grotowski. On mianował widowisko dramatyczne jako „realizację tekstu” [2, s.124]. Te twierdzenie mistrza obrazowo dekodowało się w środkach werbalnej interpretacji teatralnego tekstu na łamach czołowych ukraińskich i polskich wydawnictw teatralnych. Najbardziej aktualnymi dla werbalnej interpretacji środkami słowa drukowanego stały koncepty systemu teatralnego Łesia Kurbasa„teatru zaakcentowanego wpływu”, „performer”, „rytuał”wybitnego polskiego reżysera Jerzy Grotowskiego. Twórcza interpretacja tych pojęć stycznymi rodzajami sztuk i mediami artystycznymi, do których należy publicystyka teatralna, są naszym zdaniem, interesującym polem problemowym przyszłych badań teorii komunikacji artystycznej.   

 

BIBLIOGRAFIA:

  1. Курбас Лесь. Березіль. Із творчої спадщини / Лесь Курбас. - К.: Дніпро, 1988. - 518 с.
  2. Гротовський Є. Театр. Ритуал. Перформер / Єжи Гротовський. - Л.: Літопис, 1999. -185 с.
  3. Корнієнко Н.М.  Запрошення до хаосу. Театр (художня культура) і синергетика. Спроба нелінійності / Н.М.Корнієнко. –К.: Нац. центр театрального мистецтва імені Леся Курбаса, 2010. - 280 с.
  4. Бальме К. Вступ до театрознавства / Крістофер Бальме. – Л.: ВЛТЛ Класика, 2008. - 270 с.
  5. Саффір А. Глядачу потрібні п’єси, які несуть світло /Альона Саффір // Українська культура. - 2012. - №11-12. – С.12-15.
  6. Велимчаниця О. Бої в лікарняних палатах / Ольга Велимчаниця // Український театр. - 2016. - №4. – С.17-18.
  7. Вергеліс О. Стукають? Відчиніть! / Олег  Вергеліс // Дзеркало тижня. - 2016. -13 лютого.       

8.  Саква О. Кімберлітова душа // Кіно-театр. – 2016. - №6. - С.18.

9.  Білоус А. Театр – справа молодих // Український театр. 2016. -№3. –С.3.

10. Sobijanski W. Artystyczna  kronika Euromajdanu  // Teatr. – 2014. - №4. - S.14.

 

 

                                  REFERENSE:

1. Kurbas, Les (1988). Beresil. Iz  tworczoji praktyky. – Kyiv: Dnipro. - 518 p.

2. Grotowski, J. (1999). Teatr.Rytual.Performer / Jeсhy Grotowski.- L. Litopys. -185 p.

3. Kornijenko, N. (2010). Zaprochennja do chaosy / Nelli Kornijenko. –K.: Naz. zentr Lesja Kurbasa. – 280 p.

4. Balme, K.(2008). Vstyp do tetroznavsnva./ K. Balme.- L.:VLND Klasyka.-270  p.

5. Saffir, A. (2012). Gljadazhu ponribni pjesy…//Ukr.kultura.-№ 11-12. –P.12.

6. Velymzhanycja, O. (2016). Boji v likarnjanych palatach // Ukr. teatr. – № 4. - P.17.

7. Vergelis, O. (2016). Stukajut? Vidchynit! // Dzerkalo tyshnja.- 13 ljutogo.

8. Sakva, O. (2016). Kimberlitova dusha // Kino-teatr. - № 6. – P.18.

9. Bilous, A. (2016). Teatr –sprava molodych // Ukrajinski teatr. - № 3. – P.3.

10. Sobijanski, W. (2014). Artystychna kronika Euromajdanu // Teatr. - № 4. – P.14.



Обновлен 09 апр 2017. Создан 09 мар 2017