Nauki Społeczno-Humanistyczne Соціально-Гуманітарні Науки Social and Human Sciences

 

Golos, Michael, 2014. GERMANY DENOMINATIONAL POLICY AND ITS FORMS. Social and Human Sciences. Polish-Ukrainian scientific journal, 04 (04), pp. 44-61.




 

Golos, Michael, 2014. GERMANY DENOMINATIONAL POLICY AND ITS FORMS. Social and Human Sciences. Polish-Ukrainian scientific journal, 04 (04), pp. 44-61.

 

POLITYKA WYZNANIOWA NIEMIEC I JEJ FORMY

 

Gołoś, Michał,

Doktor nauk politycznych, adiunkt,

Wyższa Szkoła Stosunków Międzynarodowych

i Komunikacji Społecznej (Polska, Chełm),

Rektor,

rektor_michal@onet.eu                                                                        

 

 PODSUMOWANIE 

Świat jest uzależniony od dwóch zasadniczych determinantów, które stają się ważnymi jego kreatorami – religia i polityka. To one wyznaczają kierunki działań człowieka i całych społeczeństw, państw i kontynentów. W naszym artykule analizujemy Republikę Federalną Niemiec w ujęciu różnorodności religijne poszczególnych landów. Zwracamy uwagę na czynnik prawny jakim jest niemiecka Konstytucja, która jest gwarantem jedności narodu niemieckiego mimo jego wewnętrznego zróżnicowania pod względem religijnych a niekiedy również  i narodowościowym. Sygnalizujemy, że ten akt prawny – podobnie jak w Konfederacji Szwajcarii - w sposób szczególny określa wolność wyznaniową, ale staje się też  w sposób pośredni wyznacznikiem  czytelnego wyboru wsparcia finansowego obranej religijności. Wsparcie finansowe odwzajemnione jest w postaci służebnej roli dwóch największych niemieckich  organizacji religijnych:  katolicki Caritas i ewangelicka Diakonia – które, w naszej ocenie wzmacniają pozytywny wizerunek religijności jako zjawiska społecznego a którego zabrakło we wschodnich landach Niemiec. Nasz artykuł zamykamy przestrogą przed ksenofobią religijna, którą zauważamy w Niemczech i innych  państwach europejskich

Kluczowe słowa: Religia, polityka, wolność, tolerancja, islamizacja, turkanizacja,  ksenofobia, prawo.

 

 

 

GERMANY DENOMINATIONAL POLICY AND ITS FORMS
 

Golos , Michael,

Doctor of Political Sciences, Assistant Professor,

School of International Relations

and Communication (Poland, Chelm)

Rector,

rektor_michal@onet.eu 

 

SUMMARY:

               The world is dependent on two main determinants that are becoming important its creators - religion and politics. They set the direction of human actions and societies, countries and continents. In this paper we analyze the Federal Republic of Germany in terms of religious diversity of the Lands. We pay attention to the legal factor which is the German Constitution, which guarantees the unity of the German nation, despite its internal diversity in terms of religion and sometimes also the nationality. We indicate that this act - as in the Swiss Confederation - specifically defines religious freedom, but it is also an indirect indicator of financial support to clear the selection chosen religion. Financial support is reciprocated in the form of a servant role of the two largest German religious organizations: Caritas Catholic and Protestant Diakonia - which, in our view, enhance the positive image of religion as a social phenomenon and which ran in the eastern federal states of Germany. Our article warning against xenophobia close religious, which we see in Germany and other European countries

               Keywords: Religion, politics, freedom, tolerance, Islamization, turkanizacja, xenophobia, right.

 

 

Wprowadzenie .Wzajemne oddziaływanie religii i polityki – jedna z najtrudniejszych nowoczesnych problem. Jej polityczna, prawna, ekonomiczna i ideologiczna aktualność jest przedmiotem zainteresowania społeczeństwa, partii i organizacji politycznych, państw. Ważnym kreatorem w stosunkach międzynarodowych i w relacjach wewnętrznych jest wyznaniowość, która może dzielić kontynenty, państwa, narody, społeczeństwa a nawet rodziny. Brak tolerancji religijnej i zrozumienia historia dawała i niestety daje krwawe przykłady, dlatego niezwykle ważne było, jest i będzie  wzajemne  oddziaływanie religii i polityki. One mają do czynienie z wielkimi masami ludzi, skierowane do całego społeczeństwa oraz wszystkich wspólnot społecznych. Polityka i religia przecinają się, są to części politycznej nadbudowy społeczeństwa, które zajmują różne miejsca: polityka (jak i prawo) jest najbliższa do ekonomicznej bazy; religia, przeciwnie, najbardziej oddalona, stoi dalej od życia materialnego. Polityka w rzeczywistości to zjawisko klasowe i w każdej sytuacji jednakowo odzwierciedla interesy wspólnoty społecznej. Religia – zjawisko powszechne, w pewnych sytuacjach może odzwierciedlać interesy różnych wspólnot społecznych[1]. W przeciwieństwie do religii, polityka zajmuje dominującą pozycję w strukturze społecznej, ponieważ pokazuje relacje między wspólnotami i klasami społecznymi, od współdziałań,  których zależy polityczny i społeczny ład. Od polityki na kluczowym etapie zależy pozycja religii i Kościoła w społeczeństwie, możliwość przez nią odgrywać swoją rolę, jako forma świadomości społecznej i kultury. Religia, w zależności od warunków historycznych, rozprasza tych, którzy wierzą, od walki o lepsze życie lub, przeciwnie, aktywuje ich do takiej walki. Więc, w tej sytuacji religia może odgrywać progresywną lub negatywna rolę, w oparciu o swoje zasady społeczne i normy moralne.

Znaczące zmiany w religijnych dogmatach  i rytuałach,  w jej strukturze kanonicznej nie powodują zmian w polityce, lecz   poważne zmiany polityczne prowadzą do zmian w formach  religii, w polityce kościelnego stowarzyszenia, które aktywno przystosowują się do nowych warunków. Ludwig Feuerbach, który przesadzał społeczną rolę religii, widział w niej źródło społeczno-politycznych zmian. W przeciwieństwie do niego, klasycy marksizmu pokazali, że w rzeczywistości to jest odwrotnie. Formy ideologii religijnej stale zmieniały się z powodu politycznych zmian, które wykazały się jeszcze w początkowej fazie powstania przekonań religijnych. W religiach pogańskich pierwotnie wszyscy bogowie równe, ponieważ w pierwotnej strukturze istniała równość ludzi. Pojawienie się nierówności majątkowej pociągało za sobą i nierówności wśród bogów – wyróżnienie głównych i podwładnych. Przejście od politeizmu (wielobóstwo) do monoteizmu (jedynobóstwo) jest ściśle związane ze zmianami w politycznej strukturze starożytnego despotyzmu wschodniego[2].

W warunkach społeczeństwa klasowego tworzone nacjonalne i państwowe religii. Kluczowym punktem w historii religii było powstanie światowych religii: buddyzm (VI w. p.n.e.), chrześcijaństwo (I w. n.e.), islam (VII w. n.e.)[3]. Wszystkie systemy religijne powstałe przez warunki społeczno-ekonomiczne. Buddyzm zastąpił braminizm jako ideologii plemiennych kapłanów religii i elity wojskowej, które zajmowały uprzywilejowaną pozycje w kraju.

Pojawienie chrześcijaństwa miało również pewną społeczno-gospodarczą i polityczną podstawę, utworzone w wyniku walki niewolników o wyzwolenie. Imperium Rzymskie, gdzie po raz pierwszy pojawiło się chrześcijaństwo, miała okrutny i nieludzki reżim, z całą siłą uderzył na uciśnione narody, wzięte do niewoli. W takich warunkach krajowa pogańska religia nie mogła spełniać społeczne potrzeby, ponieważ wspierała niewolnictwo w najgorszych jego formach. Chrześcijaństwo dało duchową pociechę i nadzieję na wieczne życie pozagrobowe, wyzwolenie od cierpienia i upokorzenia w życiu ziemskim. Póżniej, chrześcijaństwo stało się religią państwową Imperium Rzymskiego.

Trzecią światową religią uważny jest  islam, który pojawił się później innych religii w Zachodniej Arabii w okresie przejścia od patriarchalnego do feudalnego ładu, utrzymując system niewolników. Również odegrały znaczącą rolę sprzeczności gospodarcze i polityczne pomiędzy szlachtą, która przejęła władzę i skoncentrowała w swoich rękach niewyobrażalne bogactwo, a kupcami, które odzwierciedlają interesy niższych grup społecznych.

Wszystko to wskazuje na ogromny wpływ politycznych zmian w społeczeństwie na rzecz rozwoju świadomości religijnej i społecznej orientacji organizacji religijnych. Główną dziedziną interakcji i komunikacji między polityką i religią występuje państwo i jego stosunki z Kościołem: uzależnienie Kościoła od państwa, przepisów prawnych, które regulują ekonomiczne i prawne stanowisko Kościoła, jego możliwość zaangażowania w życiu społeczeństwa i państwa. Stale istnieją sprzeczności między państwem – przedmiotem władzy politycznej i Kościołem – instytucja społeczna, która pretenduje na udział w rozwiązywaniu problemów politycznych, na prawo do oceny wewnętrznej i zewnętrznej polityki państwa, dokonywania politycznego i moralnego wpływu na wierzących, na świadomość masową.

Oddziaływanie polityki na religią może być wykryte w niektórych działaniach politycznych lub w rozpowszechnieniu pomysłów, które mogą skompromitować niektóre religijne wspólnoty lub konkretne osoby. Państwo jest zawsze zainteresowane w poparciu politycznym Kościoła, za pomocą którego może mieć wpływ na wierzących. Brak wsparcia ze strony Kościoła, może spowodować utraty dla przywództwa kraju, zwłaszcza podczas kampanii wyborczej, tworzenia organów samorządu terytorialnego. Władza państwa pragnie wykorzystać religią i jej wpływ, przekształcić ją w narzędzie swojej polityki, często sprzecznej interesom wierzących. Różne polityki w różnych czasach pożyczyli z Biblii ideę narodu wybranego przez Boga, która najbardziej wyraźnie przejawiała się w okresie rozkwitu państwa. W polityce zawsze byli ludzie, które uważali religię jako jedną z sposobów ideologicznej walki[4]. Podczas procesu upolitycznienia w religii widoczne sprzeczności wśród wierzących i przywódców religijnych. Niektóre upolityczniają religię, przygotowują religijno-polityczne doktryny, szukają religijne uzasadnienie działaniami politycznym. W ich systemie przekonań dominują polityczne motywy. Przeciwnicy upolitycznienia religii wierzą, że religia w żadnym wypadku nie powinna stać się narzędziem ideologii lub polityki, a powinna wzmacniać duchowe podstawy społeczeństwa. Ta wewnętrzna sprzeczność powoduje rozwój stosunków między religią i polityką, w celu ją pokonać.

Nie mniejszy wpływ ma polityka na religią. Wzmocnienie religijności zwiększa moralność publiczną, etykę i odpowiednio porządek. Jednocześnie nie można zapominać, że niektóre ideologiczne, moralne i prawne przekonania nauczone w dzieciństwie rosną z człowiekiem i u dorosłych stają się ich życiowymi zasadami, tworząc wewnętrzną kulturę, częścią której jest także kultura polityczna, która wpływa na świadomość polityczną. Politycznie uspołeczniona osoba może bezpośrednio uczestniczyć w wydarzeniach politycznych lub nie reagować na nich zgodnie ze swoimi przekonaniami religijnymi, zmuszając innych liczyć się z nimi. Propagowanie religii z jej systemem wartości i idei może zarówno jak pozytywnie tak i negatywnie wpływać na autorytet rządu lub na inne podmioty polityki. Upowszechnianie koncepcji religijnych może sprzyjać rozpowszechnianiu jakiejkolwiek ideologii i w pewien sposób przyczynić się do rozwoju świadomości społecznej[5]. Ze względu na fakt, że religia zwraca uwagę na problemy globalne, takie jak utrzymanie pokoju, walka z głodem, z szczególnie niebezpiecznymi chorobami, ekologia, demografia itp., ona działa jako środek, wokół którego gromadzą się wszyscy, którzy są zainteresowani w rozwiązaniu tych problemów. Politycy są również zainteresowani w rozwiązywaniu tych problemów na mocy ich działalności i rzadko nie korzystają się z okazji wykorzystać autorytet religii aby utrzymać swój prestiż.  

Religia może wpływać na politykę w kierunku integracji politycznej. Integracja ta jest połączeniem różnych podmiotów politycznych i związku państw w oparciu o podstawy religijne. Znana jest działalność Światowej Rady Kościołów, która obejmuje ponad trzysta protestanckich i prawosławnych Kościołów. Buddyzm reprezentowany we wspólnocie międzynarodowej przez Światowy buddyjski sojusz, a organizacja islamskiej konfederacji zawiera około pięćdziesięciu krajów muzułmańskich, choć są one na różnych etapach rozwoju gospodarczego i nawet często występują między nimi konflikty polityczne. Religijny czynnik brany pod uwagę w polityce zagranicznej wszystkich wielkich państw przy rozwoju odpowiednich doktryn i realizacji konkretnych działań na świecie.

Często religijne motywy leżą u podstaw radykalnych działań politycznych podjętych przez różne podmioty religijno-polityczne. Na przykład, przez arabsko-izraelski konflikty doszło do silnej islamizacji polityki zagranicznej w wielu krajach muzułmańskich co doprowadziło do rozpowszechnienia ideologii „islamskiego porządku”. Innym przykładem może służyć ujawniona w październiku 1991 roku w Tunisie terrorystyczna zmowa islamskiego terrorystycznego ruchu „An-Nahda”  w celu obalenia tunezyjskiego rządu i stworzenia teokratycznego państwa[6].

Religia, oprócz bezpośredniego wpływu na politykę, sprawia na nią pośredni wpływ poprzez filozoficzne, moralne, prawne podstawy społeczne, pod wpływem których formułowana zagraniczna i wewnętrzna polityka państwa, określa się jej charakter uwzględniając polityczne i gospodarcze interesy. Na przykład, wartości chrześcijańskie są podstawą wielu koncepcji politycznych krajów Zachodnich, islamskie stereotypy wpływają na działalność państw muzułmańskich, a buddyzm wyrażony w życiu politycznym narodów kontynentu azjatyckiego. Cechy takie jak samoświadomość, patriotyzm formowane pod wpływem  koncepcji politycznych w procesie systemy wychowania i kultury.

To były główne kierunki wpływu religii na politykę i odwrotnie. Co ciekawe, na podstawie doświadczeń historycznych współdziałania i w polityce  i w religii obowiązują odpowiednie zasady i prawo, którzy regulują i określają ich wzajemne istnienie. Ponadto, okazało się, że religia pożyczyła z społeczno-gospodarczego systemu koncepcję wielopoziomowej hierarchii, polityka, z kolei, może nauczyć się zasad opinii publicznej do wieloreligijnej nacji. Zasady te obejmują wolność wyznania, tolerancję, sprawiedliwość i równość szans. Właśnie na tych zasadach można budować mądrą politykę.

Ważność wyjaśnienia dlaczego religia i Kościół są podmiotami polityki spowodowana zwiększeniem roli tych dwóch zjawisk społecznych w tworzeniu świadomości politycznej, w ogóle kultury politycznej. Każda z dzisiejszych religii świata ma swoje nośniki, które również działają jako podmioty procesu politycznego: kościoły, meczety, związki wyznaniowe, wspólnoty religijne, organizacje religijne, sekty itp. Dal każdego z tych podmiotów procesu politycznego charakterną cechą jest  subiektywność polityczna. Ostatnią rozumieć należy, że organizacje religijne są nie tylko bezpośrednio zaangażowane w życiu politycznym ale również angażują się do realizacji socjalno-politycznych zadań świeckich organizacji (partie polityczne, związki zawodowe, organizacje młodzieżowe), a nawet ich tworzenia[7].

Ponieważ dzisiaj wpływ religii na świadomość publiczną równoważna do mediów, staje się jasne dlaczego politycy zawsze prowadzą bezkompromisową walkę o wierzących na całym świecie.

W historii ludzkości ideał Boga – główne zawożenie wiary religijnej, ponieważ dla większości wierzących jest związane z problemem istoty życia ludzkiego, z naturalnym pragnieniem człowieka być zawsze szczęśliwym, a więc politycznie niezależnym[8]. Dlatego idea Boga nawet dzisiaj trudno zastąpić przez inną, bardziej atrakcyjną. Istnieje powód, aby sądzić, że świadomość religijna była jedną z pierwszych form świadomości społecznej i związana głównie z samozachowawczym instynktem człowieka, jego duchowym oczyszczeniem. Dlatego prawie zawsze i we wszystkich znanych kulturach religia była w epicentrum wydarzeń społecznych i politycznych, procesów gospodarczych, a więc, tym samym dokonała ogromny wpływ na duchową sytuację czasu.

Istnieje wiele dowodów, aby zasugerować, że od początku pochodzenie wierzeń religijnych, wzajemne przenikanie zasad religijnych i politycznych, było jeszcze bardziej znaczące, ponieważ religijne i polityczne funkcje w wczesnych społeczeństwach nie zostały rozdzielone. W takich społeczeństwach polityczny aspekt ich życia wykrywano w kontroli i wsparciu społecznego, w tym religijnego, zachowania członków rodziny. Kontrola i przymus przeprowadzone w drodze regulacji przyzwyczajeń, zwyczajów i stosując metody, takie jak zbiorowe potępienie sprawcy przestępstwa, pozbawienie wsparcia rodziny, wygnanie z rodziny itp. W podstawowym znaczeniu takie środki wpływu na człowieka były rytualne, bardziej religijne, ponieważ realizację ich przeprowadzono z szerokim wykorzystaniem religijnych rytuałów i symboli.

Potem religijne i polityczne instytucje, które były w rzeczywistości połączone w całość, stali się nieco uniezależnione. Właśnie podczas tego okresu religia i polityka, jako dwie odrębne sfery rzeczywistości społecznej, przygotowują własny system wartości i wierzeń (rytuały, zwyczaje, podstawowe zasady), tworzą własną warstwę zawodową – religijne i polityczne elity. System polityczny działa zgodnie z wartościami, w tym wartości religijne, które tradycyjnie panują w społeczeństwie. Ponadto, w celu wzmocnienia systemu politycznego elita polityczna polega na religijną elitę aby legitymizować ustalony polityczny ład. Religia uświęca ład w imieniu Boga, a nawet sama często występuje jako podstawa władzy państwowej. Ze względu na wyżej napisane powstają długoterminowe związki religijnych i politycznych elit, które choć i w zmodyfikowanej formie przetrwały do dzisiaj.

Historia polityczna ma wiele przykładów, kiedy jeden lub inny władca (król lub książę) działa jako przedstawiciel Boga na ziemi, syn Boga, wcielenie Boga lub proroka. Czasami kulty religijne były podstawą do tworzenia struktur państwowych, ostatnie z kolei brali na utrzymanie działaczów religijnych. Wszystko to wskazuje, że żadne politycznie znaczące wydarzenie nie odbywało się bez udziału w tym religii. Jednak nie oznacza to, że religia dominowała nad polityką. Niemal ani starożytna Grecja ani starożytny Rzym nie mieli do czynienia z zagrożeniem uzurpacji władzy politycznej przez religijne elity.

Znaczne zmiany w ustalonych stosunkach między systemami politycznymi i religijnymi nastąpiły w okresie tworzenia religii świata – buddyzmu, chrześcijaństwa i w pewnym stopniu islamu. W swoim podstawowym znaczeniu te ruchy religijne są uniwersalne, ponieważ ich przekonania są oparte nie tylko na wielowiekowych czysto religijnych tradycjach ale również na politycznych tradycjach narodów różnych regionów świata[9]. Poniżej opisana analiza powstania światowych ruchów religijnych jest wyraźnym temu dowodem.

Historia powstania wszystkich religii świata pokazuje, że pomimo często bardzo trudnej walki wewnętrznej w ramach każdej z tych religii, konflikty między władzą religijną a świecką nie doprowadziły do długoterminowych nieporozumień, natomiast każda ze stron wykorzystywała inną w swoich interesach.

Władza świecka często wykorzystywała religijne hasła, za pomocą których byli realizowane znaczące społeczno-polityczne zmiany, a nawet krajowe rewolucje narodowowyzwoleńcze, wojny i polityczne przewroty. Z kolei przywódcy religijni często z pomocą świeckich władców stawali się powszechnie popularnymi liderami, reformatorami oraz politykami. Wszystko to stworzyło warunki dla ustanowienia wewnątrz krajów bliskich politycznych relacji świeckich i religijnych systemów z priorytetem pierwszego. Jednak historia chrześcijaństwa odnotowała przypadek, gdy religia próbowała pokazać swoją wyższość. Było to w średniowieczu, kiedy z jednej strony obserwowano silny wpływ religijno-kościelnej organizacji władzy w społeczeństwie, z drugiej strony – nastąpił upadek Imperium Rzymskiego i tworzenie nacjonalno-terytorialnych państw.

We współczesnych warunkach katolicyzm zaproponował nowy model budowania relacji z systemem politycznym. Podstawą tego modelu jest teza o konieczności przezwyciężyć „polityczny klerykalizm”, czyli osiągnąć depolityzację życia kościelnego.

Realizacja tego ważnego zadania obejmuje:

¾    dokładnie przestrzegać postanowienie o rozdzieleniu władzy kościelnej od politycznej;

¾    odrzucenie wszelkich przywilejów państwowych i wykorzystywanie do własnych celów władzy państwowej;

¾    szerokie stosowanie zasad pluralizmu;

¾    uznanie prawa alternatywy w rozwiązywaniu głównych problemów politycznych i społeczno-gospodarczych.

W większości krajów dziś Kościół i religia ściśle współpracują z organami władzy państwowej, czasami są one częścią systemu politycznego społeczeństwa. Taki status stawia ich w randze religii państwowej, przykładem tego jest angielski Kościół. W Islandii, Danii, Szwecji i Norwegii ma status państwowy Ewangelicko-Luterański Kościół.

Historia polityczna zna wiele krajów, w których religia i Kościół konstytucyjnie oddzielone od państwa, jednak ściśle współdziałają ze sobą, w tym w sferze polityki. Takie religii, odpowiednio Kościoły, mają status organizacji publicznych i działają w ramach określonych im granic. Tak zwane publiczne religii są głównie tworzone w państwach, które nadają obywatelom prawo do wolności wyboru jednej lub innej wiary, jednocześnie chroniąc prawa niewierzących obywateli. Takie religii zazwyczaj odgrywają ważną rolę w życiu politycznym kraju, aktywnie uczestniczą w procesie wyborczym, otwarcie wyrażają swoją postawę wobec rządu, tym samym wpływają na politycznie zachowanie człowieka. Podobne relacje między systemem religijnym i politycznym  typowe dla takich krajów jak: USA, Niemcy, Francja, Ukraina i innych.

Są specyficzne relacje między religią i Kościołem, z jednej strony, a systemem politycznym – z drugiej strony, w krajach o reżimach  teokratycznych i totalitarnych. Charakterystyczną cechą obu modeli jest radykalizm. W modelu Niemieckim relację są ściśle określone poprzez odpowiednie regulacje prawne podobnie jak w wielu demokratycznych i o federacyjnej konstrukcji.[10]

Regulacja prawna .Sytuacja religijna w Niemczech  historycznie określona parytetem  między katolikami i protestantami. Prawie dwie trzecie niemieckiej ludności należy do jednej z dwóch głównych wyznań chrześcijańskich, które zorganizowane z jednej strony w diecezje katolickie i Konferencję Episkopatu Niemiec, z drugiej -  Kościół Ewangelicki w Niemczech jako jednoczącą organizację na szczeblu federalnym. Głównym determinantem kreującym relacje wyznaniowe między państwem a społeczeństwem niemieckim jest Ustawa Zasadnicza Republiki Federalnej Niemiec z 23 maja 1949  zmieniona ostatnio w dniu 29 lipca 2009 (BGBl. I S. 2248). Widocznym elementem relacji pomiędzy państwem i społeczeństwem  są pierwsze słowa preambuły konstytucyjnej,  „Naród niemiecki świadomy swej odpowiedzialności przed Bogiem i ludźmi,  [..]Tym samym niniejsza Ustawa Zasadnicza obowiązuje cały naród niemiecki”.

            Artykuł 4 ustawy zasadniczej Niemiec gwarantuje wolność wyznania, sumienia oraz wolność przekonań religijnych i światopoglądowych[11] jako prawo niezbywalne i jedne z podstawowych wartości demokratycznego państwa prawnego. Konstytucja Republiki Federalnej Niemiec nie zawiera takie pojęcia jak państwo świeckie, lub rozdział Kościoła od państwa, podobnie jak i same pojęcie kościoła – jest to wspólnoty religijne. Prawnicy wolą wykorzystywać szerszą definicję – religijno-światopoglądowe neutralne państwo. Indywidualna wolność sumienia, prawo do tworzenia związków wyznaniowych, a także gwarancje wolności życia, zgodnie z światopoglądem nie może być niczym ograniczone, chronione przed ingerencją państwa. Wynika to z najważniejszych zasad konstytucyjnych – szacunek, godność człowieka i prawo do swobodnego rozwoju swej osobowości, zawartych w artykułe 1 i 2 ustawy zasadniczej. Istnienie kościoła państwowego konstytucyjnie zabronione, jak również wszelka dyskryminacja ze względów religijnych przez organy władzy publicznej, w działalności gospodarczej lub w ramach społeczeństwa. Naturalnie działalność jakiegokolwiek religijnego związku lub jakiegokolwiek kultu ograniczone ogólno przyjętymi normami prawa. 

Na poziomie przepisów konstytucyjnych sformułowano szeroką tolerancję religijną i w rzeczywistości oddzielenie Kościoła od państwa (należy pamiętać, że przepisy te zostały sformułowane w rewolucyjnej atmosferze 1919 roku, aby uniknąć zaostrzenia dyskusji były po prostu uznane za część ustawy zasadniczej z 1949 roku)[12]. W tym sensie Republika Federalna Niemiec zajmuje swego rodzaju położenie pośrednie między USA i Francją, gdzie konstytucyjny rozdział kościoła od państwa przeprowadzono z największą determinacją – z jednej strony, z drugiej – między Wielką Brytanią, Szwecją i Rosją, gdzie „Kościół państwowy” znajduje się w uprzywilejowanej pozycji. Charakteryzując postawy państwa i religii w Niemczech, prawnicy podkreślają „pozytywną neutralność” pierwszego z kolei: państwo nie może być całkowicie obojętnym wobec wartości i orientacji moralnych w społeczeństwie; stąd sformował się system porozumień między państwem a kościołami (tzw. państwowo-kościelne prawo, z języka niemieckiego – Staatkirchenrecht), jak również wszechstronna współpraca.

W Niemczech dla obu dominujących chrześcijańskich kościołów uznano ich przedstawicielami  w organach radia i telewizji statusu publicznego, prawo do udziału w badaniu dystrybucji filmów, organizację nauczania religii w szkołach. Szczególnie zróżnicowane i owocne wzajemne oddziaływanie kościołów i państwa w sferze socjalnej (w zakresie opieki zdrowotnej, edukacji). System ten ma pewne sprzeczności. Większość z nich – to różnica między deklarowanym poziomem stosunków między państwem a religiami i jednocześnie uznanie uprzywilejowanej pozycji tylko trzem z nich, tradycyjnych dla Niemiec są to religii: luterańska, rzymskokatolicka i ortodoksyjno-żydowska. Za nimi uznany status korporacji prawa publicznego, która nadaje im pewne istotne zalety[13].

W ciągu ostatnich dziesięciu lat została znacznie rozszerzona muzułmańska diaspora i zwiększa się aktywność różnego rodzaju nietypowych ruchów religijno-sekciarskich (np. ruchy scjentologiczne), praktyczne przestrzeganie przez władzę ogłoszonych zasad w dziedzinie religii jest skomplikowane, wymaga to dodatkowego wysiłku i ostrożności, zwłaszcza w walce z islamskim radykalizmem i terroryzmem. Przy czym nie wykluczając środków policyjno-nadzorczego charakteru.

Ekonomicznie bardzo istotna zaleta kościoła ze statusem publiczno-prawnego podmiotu jest wykorzystanie Państwowej Służby Podatkowej w zbieraniu podatków kościelnych, które automatycznie zapewniają Kościołowi znacznie wyższe dochody niż zapewniają bezpośrednie opłaty od członków wspólnoty, zwłaszcza na tle gwałtownego osłabienia w ciągu ostatnich lat więzi religijnych. Poza tym status publiczno-prawnej korporacji zwalnia Kościół od niektórych podatków. Określając wkład Kościoła w korzystną dla społeczności działalność i dobroczynność (zwłaszcza w opiece zdrowotnej, wojsko, miejscu pozbawienia wolności), państwo subsydiuje go systematycznie, wówczas uzupełnia własny budżet kościołów. Wzajemnie korzystne cywilizowane stosunki między państwem a dwoma wiodącymi Kościołami chrześcijańskimi idealnie pasują do nowoczesnego systemu demokratycznego. 

Szeroka tolerancja religijna, opisane powyżej bezkonfliktowe, bezproblemowe i nieco wzajemnie uzupełniające postawy państwa, Kościoła i społeczeństwa stały się możliwe w wyniku długiego historycznego rozwoju. Również przez tragiczne wydarzenia: wojny religijne XVI – XVII wieku, próby totalitarnego państwa nazistowskiego typu  podporządkować sobie Kościół. W wieloletnim rozwoju zmieniało się państwo i społeczeństwo, nastąpiły zmiany w psychologicznych i mentalnych cechach oraz potrzebach jednostki i społeczeństwa, zaktualizowane procesy zachodzące w doktrynach i praktyce kościołów protestancko - luterańskich i katolickich.

Aktualnym i do dziś problematycznym odcinkom tej historycznej drogi pozostał okres panowania nacjonalnego socjalizmu,  aktywnej bądź pasywnej współpracy kościołów z reżimem. Kościół katolicki, jeszcze w 1993 roku  podpisał słynny konkordat z Hitlerem, a niektóre Kościoły luterańskie nazywane „niemiecki chrześcijanie”, została wprowadzona do systemu[14]. Niezależnie od rangi, niektóre słudzy Kościoła byli represjonowani przez krytyczne postawy wobec dyktatury. Zwłaszcza w pierwszych latach panowania dyktatury, Kościół ostrożnie wyrażał swoją opinię przeciwko bezpośredniej ingerencji reżimu w życie Kościoła i wspólnot religijnych, terroru wobec przeciwników politycznych, przeciwko antysemickich prześladowań, później przeciw ludobójstwa narodu żydowskiego. W obliczu najgorszych przypadków przemocy niektóre przedstawiciele Kościoła znaleźli w sobie odwagę by otwarcie potępiać nazizm: katolicki kardynał hrabia Galen, założyciel „alternatywnego” Kościoła ewangelickiego pastor Martin Niemoller, (pastor Ditrich Bonchoeffer, który stracił głowę)[15].

             System finansowania Kościoła i związków wyznaniowych. Niemiecki system finansowania Kościoła katolickiego oparty jest na podatku kościelnym – Kirchensteuer. Podatek ten został wprowadzony na początku XIX wieku, w celu uwolnienia państwa od zobowiązań wobec kościoła. Inicjatywa wprowadzić podatek kościelny należała do państwa. Podatek ten jest integralnym elementem niemieckiego systemu relacji Państwo-Kościół.

            Po zjednoczeniu Niemiec 3 pażdziernika 1990 roku system podatku kościelnego został ponownie wprowadzony w nowych krajach związkowych. Kirchensteuer to świadczenie pieniężne o charakterze ogólnym, zasadniczym, bezzwrotnym, nieodpłatnym i przymusowym, uiszczanym na rzecz Kościołabądź innego związku wyznaniowego uprawnionego do jego pobierania, przez podmioty do niego należące[16].

Płatnicy tego podatku są tylko te osoby, które oficjalnie zadeklarują w Niemczech przynależność do religii. Każdy land wyznacza swoją wysokość podatku kościelnego, ale zawsze nalicza się go proporcjonalnie do podatku dochodowego (Lohnsteuer). Organami kompetentnymi do nakładania odpowiednio wysokich stawek są organy administracji kościelnej. W Kościele Katolickim są to zazwyczaj Diecezjalne Rady Ekonomiczne. Stawka ukształtowana przez odpowiednie rozporządzenie Rady Ekonomicznej podlega zatwierdzeniu przez organ państwowy[17]. We wszystkich landach podatek kościelny stanowi 9%, tylko w landzie Baden - Württemberg i Bayern wynosi 8% w stosunku do podatku dochodowego.

Szacuje się, że około 1/3 członków kościoła nie płaci podatków, ponieważ nie jest zobowiązana do płacenia podatku dochodowego. Niekiedy kościoły starają się zapełnić tę lukę, prosząc o dodatkowe wsparcie finansowe, niezależne do podatku dochodowego[18].           

Podatek kościelny naliczany bezpośrednio od dochodu. W przypadku, kiedy podatek dochodowy jest obliczany, pobierany i wpłacany przez pracodawcę, płatnik podatku kościelnego jest podmiotem biernym w zakresie uiszczanego podatku, a w jego imieniu wpłaty na podatek kościelny dokonuje płatnik podatku dochodowego - pracodawca. Procedurę naliczania podatku i związane z nim obowiązki pracodawcy odzwierciedlają następujące kwestie:

¾    pracodawca jest zobowiązany do pobrania, obliczenia i wpłacenia podatku kościelnego od wynagrodzenia podatnika na rzecz wskazanego kościoła;

¾    wielkość podatku kościelnego określana jest na podstawie wielkości wynagrodzenia wynikającego ze stosunku pracy;

¾    podatek jest pobierany na bieżąco od systematycznie wypłacanego wynagrodzenia;

¾    przy naliczaniu podatku od wynagrodzeń jako podstawy podatku kościelnego uwzględnia sie np. odliczenia z tytułu wychowywania dzieci[19].

Obcokrajowcy są zobowiązani do zapłaty podatku kościelnego, jeżeli mają miejsce zamieszkania w Republice Federalnej Niemiec i należą do kościoła, w którym obowiązuje podatek kościelny, niezależnie od tego czy w ich kraju ojczystym pobierany podatek kościelny, czy nie. W razie odmowy zapłacenia podatku niemiecka administracja kościelna wysyła stosowne pismo do polskiej parafii o wystąpienie danej osoby z Kościoła.

Kościół Katolicki w Niemczech dotychczas był uznawany za najbogatszy na świecie, dofinansowywał bowiem każdego roku wiele chrześcijańskich inicjatyw w krajach mniej zamożnych. Sama tylko organizacja Kirche im Not (Kościół w Potrzebie) wydawała rocznie na ten cel ponad 80 mln euro. Obecnie z roku na rok następuje jej ograniczenie ze względu na narastające deficyty w poszczególnych kościołach partykularnych[20]. Oprócz Niemiec podatek kościelny obowiązuje jeszcze w dwóch krajach europejskich są to Dania i Finlandia.

            Organizacje religijne i ich sposób funkcjonowania. Utworzenie organizacji religijnych miało ogromne znaczenie dla rozwoju społeczeństwa w XIX wieku. Podczas rewolucyjnej eksplozji w 1848 roku, nadana swoboda zrzeszania się na tle ogólnospołecznego nacisku reformy doprowadziła do tworzenia organizacji również w kościołach. W tych organizacjach były zaangażowane chrześcijanie obu wyznań. Zazwyczaj takie organizacji wspierane lub uzupełniane przez oficjalny kościół.

            W zależności od celu i grupy docelowej organizacje religijne podzielone na następne kategorii:

¾    społeczno-charytatywne organizacje (szczególnie Caritas i Diakonia);

¾    misjonarskie organizacje (zagraniczne i krajowe misji, biblijne stowarzyszenia);

¾    stowarzyszenia zawodowe i wspólnoty duchowe (stowarzyszenie pastorzy, katolickie stowarzyszenie nauczycieli);

¾    religijne i społeczno-polityczne organizacji (narodowy sojusz katolików Niemiec, zjednoczenia protestantów, Bonifatius).

W Niemczech istnieje dwie największe kościelne organizacji dobroczynne: katolicki Caritas i ewangelicka Diakonia.

Pierwsza organizacja Caritas powstała w niemieckim mieście Freiburg w 1897 roku, jej założycielem był kapłan Lorenz Werthmann[21]. Obecnie Caritas – jest to światowa katolicka organizacja charytatywna, której celem jest pomoc biednym, potrzebującym, sierotom, osobom, które zostali dotknięte przez klęski żywiołowe, osobom niepełnosprawnym, wsparcie dla osób, które cierpią z powodu alkoholu lub uzależnienia od narkotyków, dla imigrantów i inne.

Siedziba Caritas w Niemczech znajduje się w Freiburgu. Od maja 2003 roku Prałat dr Peter Neher jest przewodniczącym Caritas Niemiec[22].  Główne priorytety programowe na terenie państwa to: propaganda, lobbing i kampania; edukacja i szkolenie; ochrona zdrowia; uchodźcy; schronisko; dzieci i młodzież; osoby starsze. Caritas występuje jako prawnik. Pomaga korzystać ze swoich praw i występuje wobec zmian społecznych i politycznych, które prowadzą do ubóstwa, wykluczenia, nierówności i dyskryminacji. Bezrobotni, narkomani, bezdomni, węźniowie, migranci korzystają z usług medycznych i socjalnych oferowanych przez Caritas, w sumie ich ilość wynosi więcej niż jedenaście milionów rocznie.

Caritas Niemiec prowadzi swoją działalność w wielu krajach, szczególnie w krajach Afryki (Czad, Demokratyczna Republika Konga, Egipt, Kenia, Nigeria, Sudan, Tanzania, Uganda i inne), Azji (Kambodża, Pakistan, Wietnam i inne), Ameryki Łacińskiej (Kuba, Kolumbia, Meksyk i inne), na Bliskim Wschodzie (Irak, Afganistan). Dziedziny zaangażowania Caritas Niemiec za granicą to: rozwiązywanie konfliktów i monitoring; rozwój i szkolenia; profilaktyka HIV/AIDS; pomoc ofiarom katastrof; dostawa wody i środków higieny. Suma wydatków na pomoc zagraniczną wynosi 68 mln dolarów[23].

Diakonia jest zarejestrowaną organizacją Kościoła ewangelickiego i rozpowszechniona w wielu krajach związkowych. Zorganizowaną pracę diakonijną w Niemczech zainicjował w 1848 roku Jan Henryk Wichern, tworząc program Misji Wewnętrznej[24].  Diakonia oznacza troskę o człowieka w potrzebie. Z tego wynika główny cel Diakonii – pomoc dla ludzi w potrzebie. Siedzibą jest Stuttgart. Logem

Najwyższym organem Diakonii Kościoła Ewangelickiego w Niemczech jest Konferencja Diakonii, która wydaje zarządzania dotyczące pracy diakonijnej i ustala jej  plan pracy. Składa się z 90 osób są to przedstawiciele Kościoła Ewangelickiego w Niemczech, wolnych kościołów i oddziałów Dzieła Diakonii w poszczególnych landach.

Dziedziny zaangażowania Diakonii Kościoła Niemiec na terenie państwa:

¾    pomoc osobom starszym, niepełnosprawnym, uzależnionym, młodzieży, rodzinom znajdującym się w szczególnie trudnej sytuacji;

¾    zatrudnianie i wspieranie młodych osób w ramach zastępczej służby wojskowej, społecznego roku diakonijnego;

¾     opieka nad chorymi, praca w hospicjach;

¾    szkolenie i dokształcanie swoich współpracowników;

¾    współpraca z organizacjami tworzącymi prawo;

¾    duszpasterstwo – telefon zaufania.

Na szczeblu międzynarodowym:

¾    współpraca z innymi diakonijnymi organizacjami w Unii Europejskiej w ramach „Eurodiakonii”;

¾    akcja „Chleb dla świata”;

¾    współdziałanie w programie: „Europejska sieć pomocy dzieciom ulicy na całym świecie”;

¾     pomoc ofiarom katastrof;

¾    program ekumeniczny: „Kościół pomaga Kościołowi”;

¾    programy stypendialne;

¾    akcja „Ewangelicka pomoc partnerska”[25].

 

Struktura wyznaniowa. Na powyżej analizowaną sytuacje formalno- prawną nakłada się rzeczywisty obraz współczesnych Niemiec a struktura wyznaniowa w ujęciu federalnym i na szczeblu poszczególnych landów przedstawia się niezwykle interesująco. Sytuacja religijna w Niemczech historycznie określona parytetem między katolikami i protestantami. Prawie dwie trzecie niemieckiej ludności należy do jednej z dwóch głównych wyznań chrześcijańskich ale podobnie jak  w innych państwach zachodnich wyznawcy islamu wykazują niezwykła dynamikę[26] co ukazuje poniższa tabela.

 

 

Tabela nr.1 Struktura wyznaniowa Niemiec ( w poszczególnych landach w %)

landy

Katolicy

Protestanci

Muzułmanie

Inni wyznawcy

Baden-Württemberg

37

33

6

24

Bayern

55

21

4

20

Berlin

9

19

8

63

Brandenburg

3

17

Brak danych

80

Bremen

12

41

10

36

Hamburg

10

30

8

52

Hessen

25

40

7

29

Mecklenburg-Vorpommern

3

18

Brak danych

79

Niedersachsen

18

50

3

30

Nordrhein-Westfalen

42

28

8

23

Rheinland-Pfalz

45

31

4

20

Saarland

63

19

3

14

Sachsen

4

21

Brak danych

75

Sachsen-Anhalt

4

14

Brak danych

81

Schleswig-Holstein

6

53

3

38

Thüringen

8

24

Brak danych

68

www.gea.de/nachrichten/politik/studie+ueber+muslime+in+deutschland.1497154.htm (29.09.2014)

 

Analizując  strukturę religijną w ujęciu geopolitycznym bardzo wyrazny jest podział Niemiec i jej historyczne zależności przy zdominowanej wschodniej jej części przez ludność byłej Niemieckiej Republiki Demokratyczne o wyraźnej dominacji ludności świeckiej jako spuścizna  niedemokratycznego systemu antyreligijnego.

Mapa 1. Struktura wyznaniowa  w Niemczech w ujęciu geopolitycznym ( 2008 roku)

 

 

 

  Źródło: http://de.statista.com/statistik/daten/studie/201622/umfrage/religionszugehoerigkeit-der-deutschen-nach-bundeslaendern/ (10.09.2014).

 

 

 zdecydowana większość (> 50%) katolików;

 względna większość katolików;

 zdecydowana większość (> 50%) ewangelików;

 względna większość ewangelików;

 ludność przeważnie świecka, ale więcej ewangelików niż katolików.

 

Ponadto chrześcijaństwo w Niemczech obejmuje wspólnoty protestanckie o charakterze nie luterańskim są to: baptyści, metodyści i znacząco wzrósł w ostatnich dziesięcioleciach Kościół Nowoapostolski. Z kolei ostatni – dość specyficzna gałąź chrześcijaństwa, gdzie jasno wyrażony sekciarsko-autorytarny charakter ze sztywnymi hierarchicznymi strukturami, które tworzą jedyny międzynarodowy centrum w Zurychu. Kościół Nowoapostolski stanowczo odmawia kontaktu z innymi gałęziami  chrześcijaństwa. Głównymi jej cechami są: samoizolacja od życia świeckiego we wszystkich jego aspektach (kultura, polityka, sport); prawdziwy psychoterror; najsurowsza cnotliwość. Z wyżej napisanego wynika, że ponad powoła mieszkańców współczesnych Niemiec  należą do kościołów chrześcijańskich.

Trzecią pod względem liczby wyznawców religią po katolicyzmie i protestantyzmie jest islam. Islam stał się bardziej ważny ze względu migracji. Każdy 20 mieszkaniec Niemiec jest przynależny do Islamu. Zgodnie z badaniem Służby do spraw Migracji obecnie mieszka w Niemczech prawie 4 mln. muzułmanów z około 50 krajów, a więc dialog z islamem jest szczególnie ważny. Około 45% z nich posiada niemiecki paszport, 20% należy do wspólnot religijnych[27]. Wspólnoty muzułmańskie powstały w wielu miastach. Istnieje około 2600 muzułmańskich domów modlitwy, w tym ponad 100 meczetów z kopułami i minaretami.

Społeczność żydowska znacznie wzrosła dzięki imigracji z krajów WNP (Wspólnoty Niepodległych Państw) po 1990 roku. Obecnie liczy około 106 tys. członków w ponad 100 wspólnotach. W państwie istnieją również inne religie i wspólnoty religijne są to: buddyzm, hinduizm, Świadkowie Jehowy, scjentologia.

W ujęciu geopolitycznym w Niemczech najwięcej katolików mieszka na południu, w tym: największa ich liczba wynosi 63% w Saarlandzie i 55% w Bayernie. Najmniej katolików jest w Brandenburgie, Mecklenburg-Vorpommernie – 3%,  i w Sachsenie, Sachsen-Anhalcie – 4%, a mianowicie na wschodzie kraju.

            W centrumie i na północnym zachodzie występuje nawiększa liczba protestantów, w tym: Schleswig-Holstein – 53%, Niedersachsen – 50%. Najmniej wynosi 14% w  Sachsen-Anhalcie.

            Muzułmanie głównie mieszkają w Bremenie – ich liczba wynosi 10%. Na terytorim Mecklenburg-Vorpommern, Sachsen, Sachsen-Anhalt, Thüringen brak religii islamskiej.

            Najbardziej korzystne dla rozwoju nowoczesnych religii są regiony w północno-wschodniej części państwa, w tym: Sachsen-Anhalt, Brandenburg, Mecklenburg-Vorpommern, Berlin, Thüringen.

            Analizując strukturę wyznaniowa Republiki Federalnej Nieniec należy uwzględnić w niej zjawisko społeczno – religijne określane jako turkanizacja , które  ja charakteryzuję jako próbą dominacji (zwłaszcza społeczności w głównej mierze  pochodzenia tureckiego) religii islamskiej w sferę społeczno-kulturową, ekonomiczna a coraz częściej przyjmuje formę wyraźnie politycznych działań. Taki sposób funkcjonowania sprzyja tworzeniu  się chomofobii religijnej, która sprzyja odradzaniu się aktywności politycznej o podłożu rasistowsko-narodowej czego przykładem może być Narodowodemokratyczna Partia Niemiec - Unia Ludowa (Nationaldemokratische Partei Deutschlands – Die VolksunionNPD – Die Volksunion), założonej 28 listopada 1964 w Hanowerze czy

 Sojusz na rzecz przyszłości Austrii (niem. Bündnis Zukunft Österreich austriacka partia polityczna założona w 2005 przez Jörga Haidera, Huberta Gorbacha oraz innych polityków Austriackiej Partii Wolnościowej (FPÖ).

            Reasumując: Religia może być zjawiskiem społecznym o niezwykłej sile konsolidującym społeczeństwa, państwa i kontynenty lub być czynnikiem niezwykle  destrukcyjny w połączeniu z  negatywną polityką współczesnego świata.

 

REFERENCES:

I. Książkiartykuły w czasopismach naukowych:

1.  Walther, F., (2003), Kirchen in Deutschland, Baden-Baden , s. 43.

2.  Kosek, M.,  (2004),Podatek Kościelny w niemieckim systemie prawnym , Płock , s. 92.

3.  Remond, R., (2000), Religion und Gesellschaft in Europa, Muenchen, s. 13.

4.  Gołoś, M., (2014) Szwajcarska religijność, In:T.Branecki, M.Gołoś,K.Krzywińska (eds.) Konfederacja Szwajcarii Toruń, Wyd. Adam Marszałek, s. 214.

5.  Muckel, S., (2003), Kirche und Religion im sozialen Rechtsstaat, Berlin, s. 356.

6. Ruether, G., (1984), Geschichte der christlich-demokratischen und christlich-sozialen Bewegung in Deutschland, Teil II, Bonn, s. 327.

7.  Krautscheidt, J., (1991) Staat und Kirche, Muenster, s. 65.

8.  Kraemer, Siehe G., (2005) Geschichte des Islam, Muenchen, s. 35.

 

II.Publikacje Zasoby internetowe :

9. http://de.statista.com/statistik/daten/studie/201622/umfrage/religionszugehoerigkeit-der-deutschen-nach-bundeslaendern/ (accessed 10.09.2014).

10.    http://caritas.de/diecaritas/wofuerwirstehen/notsehenundhandeln (accessed 25.11.2014).

11. http://caritas.de/diecaritas/deutschercaritasverband/strukturundleitung/praesident/praesident.aspx (accessed 25.11.2014).

12.  http://gea.de/nachrichten/politik/studie+ueber+muslime+in+deutschland.1497154.htm (accessed 10.09.2014).

13.  http://caritas.org/worldmap/europe/germany.html (accessed 25.11.2014).

14.  http://www.diakonia.org.pl/index.php?D=81 (accessed 25.11..2014).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



[1] M. Walther, Religion und Politik, Baden-Baden 2004, s. 60

[2] R. Remond, Religion und Gesellschaft in Europa, Muenchen 2000, s. 13

[3] K. Gabriel, Religioese Induvidualisierung und Saekularisierung, Guetersloh 1996, s. 56

[4] M. Walther, op.cit., s. 318.

[5] J. Assman, op. cit., s. 115.

[6] Siehe G. Kraemer, Geschichte des Islam, Muenchen 2005, s. 35

[7] J. Krautscheidt, Staat und Kirche, Muenster 1991, s.65

[8] M. Walther, op.cit., s. 74.

[9] G. Ruether, Geschichte der christlich-demokratischen und christlich-sozialen Bewegung in Deutschland, Teil II, Bonn 1984, s. 327

[10] M.Gołoś, (2014) Szwajcarska religijność, In:T.Branecki, M.Gołoś,K.Krzywińska (eds.)Konfederacja Szwajcarii ,Toruń, Wyd. Adam Marszałek, p.214

[11] Konstytucja Niemiec z dnia 23 maja 1949 roku.

[12] S. Muckel, Kirche und Religion im sozialen Rechtsstaat, Berlin 2003, s. 356

[13]  Weimarska Konstytucja z dnia 11 sierpnia 1919 roku, art. 137, ust. 5.

[14] F. Walther, Kirchen in Deutschland, Baden-Baden 2003, S. 43

[15] M. Berger, op. cit., s. 25.

[16] M. Kosek, Podatek Kościelny w niemieckim systemie prawnym , Płock 2004, s. 92.

[17] J. Patyk, op.cit., s. 297.

[18] G. Robbers, Państwo i kościół w Niemczech, s. 286.

[19] J. Patyk, op.cit., s. 299.

[20] Ibidem, s. 292.

[21] Dane za: www.caritas.de/diecaritas/wofuerwirstehen/notsehenundhandeln (25.11.2014).

[22] Dane za: www.caritas.de/diecaritas/deutschercaritasverband/strukturundleitung/praesident/praesident.aspx (25.11.2014).

[23] Dane za: www.caritas.org/worldmap/europe/germany.html (25.11.2014).

[24] Dane za: www.diakonia.org.pl/index.php?D=81 (25.11..2014).

[25] Dane za: www.diakonia.org.pl/index.php?D=81 (25.09.2012).

[26] M.Gołoś, (2014) Szwajcarska religijność, In:T.Branecki, M.Gołoś,K.Krzywińska (eds.)Konfederacja Szwajcarii ,Toruń, Wyd. Adam Marszałek, pp.214-240

[27]www.gea.de/nachrichten/politik/studie+ueber+muslime+in+deutschland.1497154.htm (10.09.2014).



Создан 28 мар 2015